سزارین چیست؟

سزارین روشی برای تولد نوزاد است که در آن پزشک با ایجاد برش در شکم و رحم مادر، نوزاد را به‌صورت جراحی خارج می‌کند.

سزارین ممکن است از قبل برنامه‌ریزی شود یا در جریان بارداری یا زایمان به دلیل یک مشکل پزشکی انجام شود. نوع برش و روش جراحی به شرایط مادر و جنین و وضعیت بالینی بستگی دارد.

چه شرایطی ممکن است باعث نیاز به سزارین شود؟

سزارین ممکن است در شرایط مختلفی برای حفظ سلامت مادر یا نوزاد توصیه شود. بعضی از مهم‌ترین موارد عبارت‌اند از:

وضعیت غیرطبیعی جنین

اگر جنین در وضعیتی قرار داشته باشد که زایمان واژینال را دشوار یا خطرناک کند، مانند برخی موارد قرارگیری بریچ، پزشک ممکن است سزارین را توصیه کند. تصمیم‌گیری به نوع قرارگیری جنین و شرایط مادر و بارداری بستگی دارد.

اختلال در وضعیت جنین هنگام زایمان

گاهی تغییرات نگران‌کننده در ضربان قلب جنین نشان می‌دهد که لازم است جنین سریع‌تر متولد شود. در چنین شرایطی، ابتدا ممکن است اقداماتی مانند تغییر وضعیت مادر یا اصلاح برخی عوامل قابل برگشت انجام شود و اگر وضعیت جنین بهبود پیدا نکند، سزارین ممکن است لازم شود.

پیشرفت نکردن زایمان

گاهی با وجود انقباضات، دهانه رحم آن‌طور که انتظار می‌رود باز نمی‌شود یا روند نزول جنین پیشرفت کافی ندارد. در صورت مناسب نبودن شرایط برای ادامه زایمان واژینال، ممکن است سزارین انجام شود.

برخی مشکلات جفت

در شرایطی مانند جفت سرراهی که جفت دهانه رحم را می‌پوشاند، ممکن است زایمان واژینال خطرناک باشد و سزارین توصیه شود.

برخی شرایط پزشکی مادر

بعضی بیماری‌ها یا عوارض دوران بارداری ممکن است در شرایط خاص احتمال نیاز به سزارین را افزایش دهند. برای مثال، شدت و کنترل برخی بیماری‌های مادر و شرایط مربوط به فشار خون یا دیابت می‌تواند بر تصمیم‌گیری درباره روش و زمان زایمان تأثیر بگذارد.

ابتلا به HIV نیز به‌تنهایی به این معنی نیست که همه مادران باید سزارین شوند؛ تصمیم به روش زایمان می‌تواند به شرایط درمانی و میزان بار ویروسی بستگی داشته باشد.

تبخال تناسلی فعال

اگر در زمان زایمان ضایعات فعال هرپس تناسلی یا علائم اولیه عفونت وجود داشته باشد، ممکن است برای کاهش خطر انتقال ویروس به نوزاد سزارین توصیه شود.

بارداری چندقلویی

وجود دوقلو یا چندقلویی به‌خودی‌خود به معنی ضرورت سزارین نیست. روش زایمان بر اساس تعداد جنین‌ها، وضعیت قرارگیری آن‌ها، سن بارداری و شرایط مادر و جنین تعیین می‌شود.

سابقه سزارین

سزارین قبلی همیشه به معنی ضرورت سزارین مجدد نیست. بعضی زنان پس از یک سزارین می‌توانند برای زایمان واژینال بعدی ارزیابی شوند. این تصمیم به عواملی مانند نوع برش رحم، تعداد سزارین‌های قبلی و شرایط بارداری فعلی بستگی دارد.

آیا سزارین نسبت به زایمان طبیعی برای مادر عوارض بیشتری دارد؟

سزارین یک عمل جراحی است و بنابراین خطرات خاصی دارد که در زایمان واژینال وجود ندارند. برخی از این عوارض عبارت‌اند از:

درد و طولانی‌تر شدن دوره بهبودی

پس از سزارین، محل برش شکم معمولاً تا مدتی دردناک یا حساس است و مادر برای بازگشت کامل به فعالیت‌های معمول به زمان بیشتری نیاز دارد. دوره بهبودی جسمی پس از سزارین معمولاً حدود ۶ هفته است، هرچند مدت آن در افراد مختلف متفاوت است.

عفونت

عفونت رحم، محل برش یا دستگاه ادراری از عوارض احتمالی پس از سزارین هستند. به همین دلیل معمولاً برای کاهش خطر عفونت، در زمان جراحی آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه تجویز می‌شود.

خونریزی

سزارین می‌تواند با خونریزی همراه باشد و در موارد شدید ممکن است به درمان‌های بیشتر یا انتقال خون نیاز باشد. خونریزی شدید از عوارض احتمالی هر دو روش زایمان است و شدت خطر به شرایط مادر و نوع زایمان بستگی دارد.

لخته شدن خون

پس از جراحی خطر ایجاد لخته خون در پا یا ریه اهمیت دارد. به همین دلیل، راه رفتن زودهنگام و پیشگیری دارویی در زنانی که در معرض خطر بالاتری هستند ممکن است توصیه شود. در صورت درد یا تورم یک‌طرفه پا، درد قفسه سینه یا تنگی نفس باید فوراً ارزیابی پزشکی انجام شود.

آسیب به اندام‌های داخلی

در موارد نادر ممکن است هنگام جراحی به مثانه، روده یا سایر ساختارهای داخل شکم آسیب وارد شود. احتمال این عارضه با شرایط جراحی و سابقه اعمال جراحی قبلی متفاوت است.

چسبندگی‌های داخل شکم

بعد از جراحی ممکن است بافت اسکار یا چسبندگی داخل شکم ایجاد شود. این چسبندگی‌ها می‌توانند در برخی افراد موجب درد شوند یا جراحی‌های بعدی را دشوارتر کنند.

مشکلات موقتی ادراری و گوارشی

پس از سزارین ممکن است عملکرد طبیعی روده برای مدتی تغییر کند و بعضی مادران نیز دچار مشکلات موقتی ادراری یا عفونت دستگاه ادراری شوند.

آیا سزارین باعث افسردگی پس از زایمان می‌شود؟

نمی‌توان گفت سزارین به‌طور کلی باعث افسردگی پس از زایمان می‌شود یا میزان افسردگی را در همه زنان افزایش می‌دهد.

تجربه زایمان، شرایط روانی مادر، حمایت اجتماعی، عوارض پزشکی و عوامل متعدد دیگری می‌توانند بر سلامت روان پس از زایمان تأثیر بگذارند. NICE نیز توصیه می‌کند که سزارین را به‌طور کلی با افزایش خطر افسردگی پس از زایمان مرتبط ندانیم. البته هر مادری که پس از زایمان احساس غمگینی پایدار، ناامیدی، اضطراب شدید یا مشکل در برقراری ارتباط با نوزاد دارد، باید مورد ارزیابی قرار گیرد.

سزارین چه تأثیری بر بارداری‌های آینده دارد؟

یکی از نکات مهم سزارین، تأثیر احتمالی آن بر بارداری‌های بعدی است. با افزایش تعداد سزارین‌ها، احتمال برخی عوارض مربوط به جفت و جراحی افزایش می‌یابد.

یکی از مهم‌ترین این عوارض چسبندگی غیرطبیعی جفت یا placenta accreta است که می‌تواند با خونریزی شدید هنگام زایمان و در مواردی نیاز به جراحی گسترده‌تر همراه باشد.

همچنین در صورت تلاش برای زایمان واژینال پس از سزارین، خطر پارگی رحم افزایش می‌یابد، هرچند این عارضه نادر است و احتمال آن به نوع برش رحم و سایر شرایط بستگی دارد.

آیا بعد از سزارین حتماً باید دوباره سزارین کرد؟

خیر. بعضی زنان می‌توانند پس از یک سزارین، با ارزیابی مناسب و در مرکزی با امکانات لازم، برای زایمان واژینال بعد از سزارین یا VBAC اقدام کنند.

با این حال، نوع برش رحم اهمیت زیادی دارد. برش کلاسیک عمودی در قسمت بالایی رحم معمولاً با خطر بیشتری برای پارگی رحم هنگام زایمان همراه است و در این شرایط معمولاً زایمان واژینال توصیه نمی‌شود. بنابراین فقط از روی ظاهر برش روی پوست نمی‌توان درباره امکان زایمان واژینال بعدی تصمیم گرفت.

عوارض احتمالی سزارین برای نوزاد چیست؟

سزارین نیز مانند هر روش تولد دیگری برای نوزاد پیامدهای خاصی دارد، اما این خطرها به زمان انجام عمل و علت سزارین نیز بستگی دارند.

مشکلات تنفسی

یکی از شناخته‌شده‌ترین پیامدهای سزارین، به‌خصوص زمانی که بدون ضرورت پزشکی پیش از ۳۹ هفته انجام شود، افزایش خطر مشکلات تنفسی نوزاد است.

این مشکلات می‌توانند شامل تاکی‌پنه گذرای نوزاد و در برخی موارد بیماری شدیدتر تنفسی باشند. به همین دلیل، در سزارین برنامه‌ریزی‌شده بدون اندیکاسیون پزشکی، انجام زایمان پیش از ۳۹ هفته توصیه نمی‌شود. البته اگر دلیلی پزشکی برای تولد زودتر وجود داشته باشد، نباید صرفاً برای رسیدن به هفته ۳۹ زایمان را به تأخیر انداخت.

آسیب تصادفی هنگام جراحی

به‌ندرت ممکن است هنگام ایجاد برش یا خارج کردن نوزاد، آسیب سطحی به نوزاد وارد شود. این عارضه نادر است و تیم جراحی برای کاهش خطر آن اقدامات لازم را انجام می‌دهد.

آیا بیهوشی یا بی‌حسی سزارین مانع شیردهی می‌شود؟

خیر. سزارین به‌خودی‌خود مانع شیردهی نیست.

در بیشتر سزارین‌ها از بی‌حسی منطقه‌ای مانند اسپاینال یا اپیدورال استفاده می‌شود و مادر در زمان تولد نوزاد هوشیار است. در شرایطی که وضعیت مادر و نوزاد پایدار باشد، تماس پوست‌به‌پوست و شروع شیردهی می‌تواند پس از سزارین نیز انجام شود.

RCOG اعلام می‌کند که پس از سزارین، مادر می‌تواند شیر دهد و به‌طور کلی احتمال مشکل در شیردهی بیشتر از زایمان واژینال نیست. وضعیت مناسب قرار دادن نوزاد می‌تواند فشار روی محل برش را کمتر کند.

اگر نوزاد به مراقبت‌های ویژه نیاز داشته باشد یا مادر به دلیل شرایط پزشکی نتواند بلافاصله شیردهی را شروع کند، می‌توان درباره دوشیدن شیر مادر و استفاده از آن در زمان مناسب با تیم درمانی هماهنگ کرد.

آیا بی‌حسی نخاعی باعث کمبود اکسیژن مادر و نوزاد می‌شود؟

این ادعا که بی‌حسی نخاعی در سزارین به‌طور معمول باعث کمبود اکسیژن مادر و در نتیجه جنین می‌شود، صحیح نیست.

بی‌حسی نخاعی یکی از روش‌های رایج بی‌حسی برای سزارین است و مادر معمولاً در طول عمل هوشیار می‌ماند. مانند هر روش بی‌حسی دیگری، ممکن است عوارضی مانند کاهش فشار خون رخ دهد و به همین دلیل فشار خون، اکسیژن خون و وضعیت مادر و جنین به‌دقت پایش می‌شود.

نوع بی‌حسی بر اساس شرایط مادر، جنین و نوع جراحی توسط متخصص بیهوشی انتخاب می‌شود.

آیا بعد از بی‌حسی نخاعی باید حتماً به پشت خوابید؟

خیر. پس از بی‌حسی نخاعی لازم نیست برای پیشگیری از سردرد، مادر حتماً به پشت بخوابد.

مادر معمولاً می‌تواند با توجه به وضعیت جسمی خود و توصیه تیم درمان در وضعیت مناسبی استراحت یا جابه‌جا شود. سردرد پس از بی‌حسی نخاعی ممکن است به‌عنوان یکی از عوارض آن رخ دهد، اما خوابیدن به پشت روش قطعی پیشگیری از آن نیست.

پس از عمل نیز حرکت و راه رفتن تدریجی، در زمانی که تیم درمان آن را ایمن بداند، اهمیت دارد.

کنترل درد بعد از سزارین چگونه انجام می‌شود؟

درد محل برش بعد از سزارین طبیعی است و معمولاً با داروهای مناسب کنترل می‌شود. روش کنترل درد باید بر اساس شرایط مادر، شدت درد و شیردهی انتخاب شود.

استفاده از داروهایی مانند استامینوفن و ایبوپروفن در بسیاری از مادران شیرده امکان‌پذیر است و مقدار کمی از آن‌ها وارد شیر مادر می‌شود. در صورت نیاز به داروی قوی‌تر، پزشک باید نوع و مقدار آن را تعیین کند.

کدئین نباید خودسرانه پس از زایمان و در دوران شیردهی مصرف شود و درباره مصرف هر داروی مسکن باید با پزشک یا داروساز مشورت شود.

همچنین آسپرین داروی معمول برای کنترل درد پس از سزارین محسوب نمی‌شود و نباید خودسرانه به‌عنوان مسکن مصرف شود.

راه رفتن بعد از سزارین چه اهمیتی دارد؟

پس از سزارین، وقتی وضعیت مادر پایدار باشد، معمولاً توصیه می‌شود با کمک تیم درمان به‌تدریج حرکت کند و راه برود.

تحرک مناسب به بازگشت تدریجی فعالیت‌های بدن کمک می‌کند و برای کاهش خطر لخته شدن خون نیز اهمیت دارد. میزان فعالیت باید با توجه به وضعیت مادر و دستور پزشک افزایش یابد.

هنگام سرفه یا حرکت ممکن است محل برش دردناک باشد. حمایت ملایم از شکم با دست یا بالش تمیز می‌تواند برای بعضی مادران راحت‌کننده باشد.

آیا سزارین از زایمان طبیعی خطرناک‌تر است؟

پاسخ به این سؤال به شرایط بارداری بستگی دارد.

وقتی سزارین به دلیل پزشکی لازم باشد، می‌تواند از عوارض جدی برای مادر یا نوزاد جلوگیری کند. اما اگر زایمان واژینال از نظر پزشکی امکان‌پذیر باشد، سزارین به دلیل ماهیت جراحی خود خطرات خاصی مانند عفونت، آسیب جراحی، چسبندگی و عوارض مربوط به بارداری‌های آینده دارد. در مقابل، زایمان واژینال نیز می‌تواند با پارگی‌های پرینه، زایمان با ابزار، خونریزی یا نیاز به سزارین اورژانسی همراه شود.

به همین دلیل، تصمیم درباره روش زایمان باید بر اساس شرایط فردی و با بررسی مزایا و خطرات هر روش انجام شود.

مراقبت‌های مهم بعد از سزارین

پس از ترخیص، مادر باید به وضعیت محل برش و علائم عمومی خود توجه داشته باشد.

در صورت بروز تب، قرمزی یا ترشح از محل زخم، درد شدید یا رو به افزایش، خونریزی غیرطبیعی، تنگی نفس، درد قفسه سینه یا درد و تورم یک‌طرفه پا باید سریعاً ارزیابی پزشکی انجام شود.

زمان بازگشت به ورزش، رانندگی، بلند کردن اجسام سنگین و سایر فعالیت‌ها برای همه مادران یکسان نیست و باید بر اساس میزان بهبودی و نظر پزشک تعیین شود.

سوالات متداول

آیا سزارین باعث افسردگی بعد از زایمان می‌شود؟

سزارین به‌طور کلی به‌عنوان علت قطعی افزایش افسردگی پس از زایمان شناخته نمی‌شود. عوامل روانی، تجربه زایمان، حمایت اجتماعی و شرایط جسمی مادر نیز در سلامت روان بعد از زایمان نقش دارند.

آیا بعد از سزارین نمی‌توان به نوزاد شیر داد؟

خیر. مادر می‌تواند بعد از سزارین نیز شیردهی را آغاز کند و در صورت پایدار بودن شرایط مادر و نوزاد، تماس پوست‌به‌پوست نیز امکان‌پذیر است.

آیا بی‌حسی نخاعی برای نوزاد خطرناک است؟

بی‌حسی نخاعی یکی از روش‌های رایج بی‌حسی برای سزارین است. عوارض احتمالی آن در مادر توسط تیم بیهوشی پایش و مدیریت می‌شود و نمی‌توان آن را به‌طور کلی عامل کمبود اکسیژن نوزاد دانست.

آیا بعد از سزارین باید همیشه دوباره سزارین انجام شود؟

خیر. امکان زایمان واژینال پس از سزارین در برخی زنان وجود دارد، اما نوع برش رحم، سابقه پزشکی و وضعیت بارداری جدید باید بررسی شود.

چرا انجام سزارین قبل از ۳۹ هفته ممکن است برای نوزاد مشکل‌ساز باشد؟

سزارین برنامه‌ریزی‌شده پیش از ۳۹ هفته، در صورت نبود اندیکاسیون پزشکی، با افزایش احتمال برخی مشکلات تنفسی و سایر مشکلات سازگاری نوزاد همراه است.

آیا سزارین باعث ناباروری می‌شود؟

سزارین به‌طور معمول باعث ناباروری نمی‌شود، اما می‌تواند خطر برخی عوارض مربوط به بارداری‌های بعدی، از جمله مشکلات جفت و بعضی عوارض جراحی، را افزایش دهد.

آیا زایمان طبیعی همیشه بهتر از سزارین است؟

خیر. روش مناسب زایمان به شرایط مادر و جنین بستگی دارد. سزارین در صورت وجود اندیکاسیون پزشکی می‌تواند ضروری و نجات‌بخش باشد، در حالی که در شرایط مناسب، زایمان واژینال معمولاً از برخی خطرات مرتبط با جراحی سزارین جلوگیری می‌کند.

جمع‌بندی

سزارین یک عمل جراحی مهم است که در بسیاری از شرایط می‌تواند جان مادر یا نوزاد را حفظ کند. با این حال، نسبت به زایمان واژینال، خطرات خاصی مانند عفونت، خونریزی، لخته شدن خون، آسیب به اندام‌های داخلی، چسبندگی و طولانی‌تر شدن دوره بهبودی دارد.

برای نوزاد نیز انجام سزارین برنامه‌ریزی‌شده بدون اندیکاسیون پزشکی، به‌خصوص پیش از ۳۹ هفته، می‌تواند احتمال مشکلات تنفسی را افزایش دهد. با این حال، زمانی که دلایل پزشکی برای سزارین وجود داشته باشد، نباید به دلیل ترس از این عوارض، زایمان را به تأخیر انداخت.

سزارین همچنین لزوماً مانع شیردهی، تماس پوست‌به‌پوست یا ارتباط عاطفی مادر و نوزاد نمی‌شود. مراقبت مناسب پس از عمل، کنترل درد، تحرک تدریجی و حمایت از مادر می‌توانند به بهبودی و شروع تغذیه نوزاد کمک کنند.

در نهایت، مقایسه سزارین و زایمان طبیعی باید بر اساس شرایط پزشکی، وضعیت مادر و جنین و مزایا و خطرات هر روش در همان بارداری انجام شود.

منابع علمی

RCOG – Considering a Caesarean Birth

RCOG – Planned Caesarean Birth: Consent Advice No. 14

NICE – Caesarean Birth

ACOG – Cesarean Delivery on Maternal Request

تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۷ مهر ۱۴۰۵ (۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶)