انواع ورزش برای کودکان و نوجوانان؛ چگونه فعالیت بدنی مناسب را انتخاب کنیم؟
بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بازبینی: ۳۰ آبان ۱۴۰۵ (۲۱ نوامبر ۲۰۲۶)
خلاصه مقاله
انتخاب نوع ورزش یکی از عوامل مهم در ایجاد انگیزه و تداوم فعالیت بدنی در کودکان و نوجوانان است. هر فرد باید ورزشی را انتخاب کند که با سن، توانایی جسمی، علاقه و شرایط سلامت او سازگار باشد. پیادهروی، دوچرخهسواری، شنا، بازیهای گروهی، تمرینهای قدرتی و فعالیتهای انعطافپذیری از جمله گزینههایی هستند که میتوانند در برنامه فعالیت بدنی قرار بگیرند. در این مقاله با انواع ورزش، فواید پیادهروی، نقش خانواده در افزایش تحرک و روشهای انتخاب فعالیت بدنی مناسب آشنا میشوید.
اهمیت انتخاب نوع ورزش در کودکان و نوجوانان
همه کودکان و نوجوانان علایق و تواناییهای جسمی یکسانی ندارند. ممکن است یک نوجوان به فوتبال و ورزشهای گروهی علاقهمند باشد، درحالیکه نوجوان دیگری شنا، دوچرخهسواری یا پیادهروی را ترجیح دهد. به همین دلیل، انتخاب نوع ورزش باید با توجه به ویژگیهای فردی انجام شود.
اگر کودک یا نوجوان از فعالیت بدنی خود لذت ببرد، احتمال بیشتری وجود دارد که آن را بهصورت منظم ادامه دهد و ورزش به بخشی از برنامه زندگی او تبدیل شود.
ورزشهای مختلف میتوانند تأثیرات متفاوتی بر بدن داشته باشند. برخی از آنها بیشتر باعث افزایش استقامت قلبی و تنفسی میشوند، برخی قدرت عضلات را تقویت میکنند و بعضی دیگر به بهبود تعادل، انعطافپذیری و هماهنگی حرکات کمک میکنند.
بنابراین، بهتر است برنامه فعالیت بدنی فقط به یک نوع ورزش محدود نشود و ترکیبی از فعالیتهای متنوع را در بر بگیرد.
انواع ورزش و فعالیت بدنی مناسب کودکان و نوجوانان
فعالیتهای بدنی را میتوان بر اساس نوع تأثیری که بر بدن دارند، به چند گروه تقسیم کرد. آشنایی با این گروهها به والدین کمک میکند تا گزینههای مناسبتری برای فرزندان خود انتخاب کنند.
۱. ورزشهای هوازی
ورزشهای هوازی فعالیتهایی هستند که ضربان قلب و تنفس را افزایش میدهند و به بهبود عملکرد دستگاه قلبی و عروقی و تنفسی کمک میکنند.
این فعالیتها معمولاً در مدتزمان مشخصی ادامه پیدا میکنند و میتوانند با شدت متوسط یا زیاد انجام شوند.
برخی از نمونههای ورزش هوازی عبارتاند از:
-
پیادهروی تند
-
دویدن
-
دوچرخهسواری
-
شنا
-
رقص و حرکات موزون
-
طناببازی
-
فوتبال و بسکتبال
ورزشهای هوازی علاوه بر افزایش استقامت جسمی، به مصرف انرژی و حفظ تناسب اندام کمک میکنند. انتخاب شدت مناسب فعالیت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تمرین بیش از توان جسمی ممکن است باعث خستگی شدید یا آسیب شود.
۲. تمرینهای قدرتی و مقاومتی
تمرینهای قدرتی با هدف تقویت عضلات و افزایش توانایی بدن برای انجام فعالیتهای روزمره انجام میشوند.
این تمرینها میتوانند با استفاده از وزن بدن، کشهای مقاومتی یا تجهیزات ورزشی مناسب انجام شوند.
برخی از نمونههای تمرین قدرتی عبارتاند از:
-
شنا رفتن روی زمین با توجه به توانایی فرد
-
بالا رفتن از میله یا وسایل بازی مناسب
-
اسکات با وزن بدن
-
تمرینهای مقاومتی با کش ورزشی
-
بالا رفتن از پلهها
-
حرکات تقویت عضلات شکم و پشت
در کودکان و نوجوانان، تمرینهای قدرتی باید متناسب با مرحله رشد، توانایی جسمی و سطح آمادگی آنها انتخاب شوند. یادگیری صحیح حرکات و رعایت اصول ایمنی اهمیت بیشتری از افزایش وزنه یا شدت تمرین دارد.
تمرین قدرتی برای نوجوانان لزوماً به معنای وزنهبرداری سنگین نیست. بسیاری از حرکات ساده با وزن بدن نیز میتوانند به تقویت عضلات کمک کنند.
۳. ورزشهای تقویتکننده استخوانها
استخوانها در دوران کودکی و نوجوانی در حال رشد و تکامل هستند. فعالیتهایی که بدن را در برابر نیروی وزن خود قرار میدهند، میتوانند به تقویت استخوانها کمک کنند.
این فعالیتها شامل موارد زیر هستند:
-
دویدن
-
طناببازی
-
پریدن و بازیهای پرشی
-
بسکتبال
-
والیبال
-
ژیمناستیک متناسب با سن و توانایی فرد
ورزشهای تقویتکننده استخوان بهویژه در دوران رشد اهمیت دارند؛ زیرا این دوره فرصت مناسبی برای کمک به شکلگیری و حفظ توده استخوانی است.
۴. تمرینهای انعطافپذیری و تعادل
انعطافپذیری و تعادل از مؤلفههای مهم آمادگی جسمانی هستند. تمرینهایی که این تواناییها را تقویت میکنند، به کنترل بهتر حرکات و انجام فعالیتهای روزمره کمک میکنند.
یوگا، حرکات کششی مناسب و برخی تمرینهای تعادلی از جمله فعالیتهایی هستند که میتوانند در برنامه ورزشی قرار بگیرند.
این تمرینها باید بدون فشار بیش از حد انجام شوند. کشش عضلات نباید با درد همراه باشد و بهتر است حرکات متناسب با سن و توانایی فرد انتخاب شوند.
پیادهروی؛ سادهترین راه برای افزایش تحرک
پیادهروی یکی از در دسترسترین فعالیتهای بدنی است که بیشتر افراد میتوانند با توجه به شرایط جسمی خود آن را انجام دهند. این فعالیت به تجهیزات پیچیده یا مهارت تخصصی نیاز ندارد و در بسیاری از محیطها قابل انجام است.
برای پیادهروی معمولاً به لباس راحت و کفش مناسب نیاز است. شدت و مدت آن نیز میتواند با توجه به سن، آمادگی جسمانی و شرایط سلامت فرد تنظیم شود.
پیادهروی منظم میتواند به بهبود آمادگی قلبی و تنفسی، افزایش استقامت عضلات پا، مصرف انرژی و حفظ سلامت عمومی کمک کند.
فواید پیادهروی برای کودکان و نوجوانان
پیادهروی میتواند راه مناسبی برای افزایش تحرک کودکانی باشد که زمان زیادی را در حالت نشسته سپری میکنند.
برخی از فواید این فعالیت عبارتاند از:
-
کمک به بهبود آمادگی قلبی و تنفسی
-
افزایش استقامت عضلات
-
کمک به حفظ وزن سالم
-
ایجاد فرصت برای حضور در فضای باز
-
کاهش زمان نشستن و فعالیتهای کمتحرک
-
کمک به ایجاد عادتهای سالم در زندگی
والدین میتوانند پیادهروی را به فعالیتی خانوادگی تبدیل کنند. برای مثال، پیاده رفتن به پارک، گردش در محله یا اختصاص زمانی برای قدم زدن پس از فعالیتهای روزانه میتواند فرصت مناسبی برای تحرک بیشتر باشد.
چگونه شدت پیادهروی را تنظیم کنیم؟
شدت پیادهروی باید با توجه به وضعیت جسمی و آمادگی فرد تعیین شود.
در پیادهروی با شدت سبک، تنفس و ضربان قلب تغییر زیادی نمیکند و فرد میتواند بهراحتی صحبت کند.
در پیادهروی با شدت متوسط، ضربان قلب و تنفس افزایش پیدا میکند، اما فرد همچنان میتواند صحبت کند. این سطح از فعالیت برای بسیاری از افراد گزینه مناسبی برای افزایش تحرک است.
در پیادهروی تند، تنفس سریعتر میشود و صحبت کردن طولانی دشوارتر خواهد بود.
کودکان و نوجوانان باید متناسب با توانایی خود فعالیت کنند و نیازی نیست از همان ابتدا پیادهروی طولانی یا سریع انجام دهند. افزایش تدریجی مدت و شدت فعالیت، روش مناسبتری برای ایجاد آمادگی جسمانی است.
نقش خانواده در افزایش فعالیت بدنی
والدین نقش مهمی در شکلگیری عادتهای حرکتی فرزندان دارند. کودکانی که والدین آنها فعالیت بدنی را بخشی از زندگی روزمره خود قرار میدهند، فرصت بیشتری برای آشنایی با سبک زندگی فعال خواهند داشت.
پدر و مادرها میتوانند با ایجاد تغییرات کوچک در برنامه روزانه، هم میزان تحرک خود را افزایش دهند و هم فرزندانشان را به فعالیت بدنی تشویق کنند.
برای مثال:
-
به جای استفاده از آسانسور، در صورت ایمن و مناسب بودن شرایط، از پلهها استفاده کنند.
-
برای خریدهای نزدیک، پیاده به فروشگاه بروند.
-
بخشی از کارهای سبک باغبانی و نگهداری از خانه را به فعالیت خانوادگی تبدیل کنند.
-
برای گردشهای خانوادگی، پارکها و فضاهای مناسب پیادهروی را انتخاب کنند.
-
در صورت امکان، خودرو را در فاصلهای مناسب از مقصد پارک کنند و بخشی از مسیر را پیاده طی کنند.
-
زمان مشخصی را برای بازی و فعالیت بدنی مشترک با فرزندان در نظر بگیرند.
این تغییرات ساده میتوانند به افزایش تحرک روزانه کمک کنند و به کودکان نشان دهند که فعالیت بدنی فقط به حضور در باشگاه یا کلاس ورزشی محدود نمیشود.
استفاده از گامشمار برای اندازهگیری میزان تحرک
گامشمار یا قدمشمار وسیلهای است که تعداد قدمهای برداشتهشده در طول روز را ثبت میکند. این دستگاهها معمولاً در ساعتهای هوشمند، دستبندهای ورزشی و تلفنهای همراه وجود دارند.
استفاده از گامشمار میتواند به افراد کمک کند تا میزان فعالیت روزانه خود را بهتر بشناسند و تغییرات آن را در طول زمان بررسی کنند.
برای مثال، فردی که بیشتر روز را پشت میز میگذراند، ممکن است با مشاهده تعداد قدمهای روزانه خود متوجه شود که فرصتهای کمی برای تحرک داشته است. در چنین شرایطی میتواند بهتدریج پیادهروی بیشتری را در برنامه خود قرار دهد.
آیا تعداد مشخصی از قدمها برای همه افراد مناسب است؟
در برخی منابع قدیمی، تعداد قدمهای روزانه به گروههایی مانند کمتحرک، نسبتاً فعال و بسیار فعال تقسیم شده است. بااینحال، این تقسیمبندیها معیار قطعی و یکسانی برای تمام افراد نیستند.
میزان فعالیت مناسب به عواملی مانند سن، وضعیت سلامت، آمادگی جسمانی، شرایط زندگی و شدت فعالیت بستگی دارد. برای مثال، هدفگذاری تعداد قدمهای روزانه برای یک نوجوان در حال رشد نباید دقیقاً مانند یک فرد بزرگسال انجام شود.
همچنین تعداد قدمها بهتنهایی نشان نمیدهد که فرد چه میزان فعالیت متوسط یا شدید داشته است؛ زیرا سرعت حرکت و شدت فعالیت نیز اهمیت دارند.
به همین دلیل، بهتر است گامشمار بهعنوان ابزاری برای آگاهی از میزان تحرک و پیگیری پیشرفت استفاده شود، نه وسیلهای برای مقایسه یا قضاوت درباره توانایی جسمی افراد.
چگونه تعداد قدمهای روزانه را افزایش دهیم؟
اگر فردی در حال حاضر تحرک کمی دارد، بهتر است ابتدا تعداد قدمهای معمول خود را برای چند روز ثبت کند. سپس میتواند با توجه به شرایط جسمی و برنامه روزانه، افزایش تدریجی فعالیت را هدف قرار دهد.
برای مثال، میتوان چند دقیقه پیادهروی به برنامه روزانه اضافه کرد یا بخشی از مسیرهای کوتاه را بهجای استفاده از خودرو پیاده طی کرد.
افزایش فعالیت باید تدریجی و متناسب با توان فرد باشد. لازم نیست همه افراد به یک عدد مشخص از قدمها برسند؛ مهمتر این است که نسبت به میزان فعالیت قبلی خود پیشرفت کنند و تحرک را بهطور منظم ادامه دهند.
میزان فعالیت بدنی توصیهشده برای کودکان و نوجوانان چقدر است؟
بر اساس دستورالعمل سازمان جهانی بهداشت، کودکان و نوجوانان ۵ تا ۱۷ سال باید در طول هفته بهطور متوسط روزانه دستکم ۶۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط تا زیاد داشته باشند.
بیشتر این فعالیتها باید هوازی باشند. همچنین فعالیتهای هوازی شدید و تمرینهایی که عضلات و استخوانها را تقویت میکنند، باید دستکم سه روز در هفته در برنامه آنها قرار بگیرند.
این ۶۰ دقیقه میتواند از مجموعه فعالیتهای مختلف تشکیل شود؛ برای مثال، بازی فعال، پیادهروی، دوچرخهسواری، شنا و ورزشهای گروهی.
اگر کودک یا نوجوان در حال حاضر به این میزان فعالیت نمیرسد، بهتر است با مقدار کمتر شروع کند و بهتدریج زمان و شدت ورزش را افزایش دهد.
نکته مهم این است که فعالیت بدنی باید متنوع، لذتبخش و متناسب با سن و توانایی فرد باشد. هدف، ایجاد عادت سالم و پایدار است، نه رسیدن اجباری به یک عدد مشخص.
نکات ایمنی هنگام انتخاب و انجام ورزش
برای اینکه فعالیت بدنی به سلامت کودکان و نوجوانان کمک کند، لازم است برخی نکات ایمنی رعایت شوند:
-
ورزش باید متناسب با سن، توانایی جسمی و وضعیت سلامت فرد انتخاب شود.
-
بهتر است فعالیت با گرم کردن مناسب و حرکات سبک آغاز شود.
-
شدت و مدت تمرین باید بهتدریج افزایش پیدا کند.
-
استفاده از کفش و لباس مناسب اهمیت دارد.
-
در هوای گرم باید به تأمین آب کافی و پرهیز از فعالیت شدید در ساعات بسیار گرم توجه شود.
-
پس از فعالیت بدنی، استراحت و فرصت کافی برای بازیابی بدن ضروری است.
-
در صورت بروز درد غیرمعمول، سرگیجه، تنگی نفس غیرعادی یا درد قفسه سینه، فعالیت باید متوقف شود و ارزیابی پزشکی صورت بگیرد.
اگر کودک بیماری زمینهای، آسیب جسمی یا محدودیت حرکتی دارد، بهتر است پیش از انتخاب برنامه ورزشی با پزشک مشورت شود.
جمعبندی
انتخاب نوع ورزش باید بر اساس علاقه، توانایی جسمی و شرایط سلامت هر فرد انجام شود. ورزشهای هوازی، تمرینهای قدرتی، فعالیتهای تقویتکننده استخوان و تمرینهای انعطافپذیری هرکدام نقش متفاوتی در حفظ سلامت و آمادگی جسمانی دارند.
پیادهروی نیز یکی از سادهترین و در دسترسترین روشهای افزایش تحرک است که میتواند برای کودکان، نوجوانان و بزرگسالان مفید باشد. والدین با ایجاد فرصتهای فعالیت بدنی در زندگی روزمره و مشارکت در ورزش و بازی میتوانند الگوی مناسبی برای فرزندان خود باشند.
استفاده از گامشمار نیز میتواند به بررسی میزان تحرک کمک کند؛ بااینحال، تعداد قدمها نباید بهعنوان تنها معیار سنجش فعالیت بدنی در نظر گرفته شود. مهمترین اصل، انتخاب فعالیتی ایمن، متنوع و لذتبخش و ادامه دادن آن بهصورت منظم است.
این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست.
بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بازبینی: ۳۰ آبان ۱۴۰۵ (۲۱ نوامبر ۲۰۲۶)