بیماری دست، پا و دهان در کودکان چیست؟ علائم، درمان و پیشگیری

بیماری دست، پا و دهان یکی از بیماری‌های ویروسی شایع در کودکان، به‌ویژه کودکان زیر ۵ سال، است. این بیماری معمولاً با تب، گلودرد، زخم‌های دردناک داخل دهان و بثورات پوستی روی دست‌ها و پاها همراه می‌شود. درد زخم‌های دهانی ممکن است غذا خوردن و نوشیدن را برای کودک دشوار کند؛ به همین دلیل، جلوگیری از کم‌آبی بدن یکی از مهم‌ترین بخش‌های مراقبت از کودک مبتلا است.

این بیماری معمولاً طی ۷ تا ۱۰ روز بهبود پیدا می‌کند، اما چون به‌راحتی منتقل می‌شود، رعایت بهداشت دست‌ها و تمیز نگه داشتن وسایل و سطوح اهمیت زیادی دارد.

بیماری دست، پا و دهان چیست؟

بیماری دست، پا و دهان (Hand, Foot, and Mouth Disease یا HFMD) یک عفونت ویروسی است که بیشتر در کودکان خردسال دیده می‌شود. ویروس‌های گروه انتروویروس، از جمله ویروس کوکساکی، می‌توانند باعث بروز این بیماری شوند.

این بیماری با بیماری تب برفکی که در حیواناتی مانند گاو دیده می‌شود، متفاوت است و نباید این دو را با هم اشتباه گرفت.

بیماری دست، پا و دهان در بسیاری از کودکان خفیف است و با مراقبت حمایتی بهبود می‌یابد. با این حال، برخی کودکان به دلیل درد دهان از نوشیدن مایعات خودداری می‌کنند و در معرض کم‌آبی قرار می‌گیرند.

علت بیماری دست، پا و دهان در کودکان چیست؟

علت این بیماری، عفونت با ویروس‌های خاصی از خانواده انتروویروس‌ها است. ویروس کوکساکی A16 از عوامل شناخته‌شده بیماری است و انواع دیگری مانند کوکساکی A6 و انتروویروس ۷۱ نیز می‌توانند باعث آن شوند.

این بیماری بیشتر در تابستان و پاییز گزارش می‌شود، اما در تمام طول سال امکان ابتلا وجود دارد.

بیماری چگونه منتقل می‌شود؟

ویروس عامل بیماری می‌تواند از راه‌های مختلفی از کودکی به کودک دیگر منتقل شود:

• تماس با بزاق، ترشحات بینی و گلو یا قطرات تنفسی فرد مبتلا

• تماس مستقیم با مایع تاول‌های پوستی

• تماس با مدفوع آلوده، به‌ویژه هنگام تعویض پوشک یا استفاده از سرویس بهداشتی

• لمس اسباب‌بازی‌ها، دستگیره‌ها و سطوح آلوده و سپس لمس دهان، بینی یا چشم‌ها

کودک مبتلا معمولاً در هفته اول بیماری بیشترین میزان سرایت را دارد؛ با این حال، ویروس ممکن است پس از برطرف شدن علائم نیز برای مدتی در مدفوع دفع شود. بنابراین رعایت بهداشت دست‌ها پس از بهبودی هم مهم است.

علائم بیماری دست، پا و دهان در کودکان

علائم بیماری معمولاً چند روز پس از ابتلا ظاهر می‌شوند و ممکن است در همه کودکان به یک شکل نباشند.

۱. تب و گلودرد

تب، بی‌حالی، گلودرد و کاهش اشتها می‌توانند از نشانه‌های اولیه بیماری باشند. بعضی کودکان پیش از ظاهر شدن زخم‌های دهانی یا بثورات پوستی، تنها تب و احساس ناخوشی دارند.

۲. زخم‌ها و تاول‌های دردناک داخل دهان

یکی از نشانه‌های مهم بیماری، ایجاد لکه‌های قرمز و سپس تاول‌ها یا زخم‌های دردناک در داخل دهان است. این ضایعات ممکن است روی زبان، لثه‌ها، داخل گونه‌ها یا بخش‌های دیگر دهان ظاهر شوند.

درد هنگام بلع ممکن است باعث شود کودک:

• کمتر غذا بخورد یا از نوشیدن امتناع کند

• بیشتر از معمول آب دهان بریزد

• فقط مایعات خنک را بپذیرد

• هنگام غذا خوردن گریه کند یا بی‌قرار شود

۳. بثورات پوستی روی دست‌ها و پاها

چند روز پس از شروع علائم، لکه‌ها یا برجستگی‌های قرمزرنگ ممکن است روی کف دست‌ها، کف پاها و گاهی باسن، پاها یا بازوها ظاهر شوند. بعضی از این ضایعات به شکل تاول دیده می‌شوند.

بثورات بیماری معمولاً خارش شدیدی ندارند، اما ممکن است ناراحتی ایجاد کنند. بهتر است تاول‌ها را فشار ندهید یا نترکانید و پوست را تمیز نگه دارید.

بیماری چند روز طول می‌کشد؟

بیشتر کودکان طی ۷ تا ۱۰ روز بهبود پیدا می‌کنند. با این حال، مدت بیماری ممکن است بسته به نوع ویروس و وضعیت کودک متفاوت باشد. اگر علائم پس از ۱۰ روز بهتر نشوند، شدیدتر شوند یا کودک نتواند مایعات کافی بنوشد، باید با پزشک مشورت کنید.

درمان بیماری دست، پا و دهان در کودکان

درمان اختصاصی برای از بین بردن همه ویروس‌های عامل این بیماری وجود ندارد و آنتی‌بیوتیک‌ها بر عفونت ویروسی اثر نمی‌گذارند. مراقبت معمولاً بر کاهش درد و تب، تأمین مایعات و پیشگیری از کم‌آبی متمرکز است.

۱. برای کاهش درد و تب اقدام کنید

در صورت وجود درد یا تب، ممکن است داروهایی مانند استامینوفن یا ایبوپروفن برای کودک مناسب باشند؛ اما انتخاب دارو و مقدار مصرف باید متناسب با سن، وزن و وضعیت پزشکی کودک باشد.

• مقدار دارو را بر اساس وزن کودک و دستور پزشک یا برچسب دارو تعیین کنید.

• به کودکان آسپرین ندهید.

• اگر کودک کم‌آب است، پیش از دادن ایبوپروفن با پزشک مشورت کنید.

• از مصرف خودسرانه داروهای بی‌حس‌کننده دهانی یا ژل‌های مخصوص بزرگسالان برای کودک خودداری کنید؛ بعضی از این فرآورده‌ها برای کودکان خردسال ایمن نیستند.

این داروها می‌توانند درد و تب را کاهش دهند، اما خود ویروس را درمان نمی‌کنند.

۲. از مایعات خنک استفاده کنید

زخم‌های دهانی ممکن است بلع را دردناک کنند. برای کمک به نوشیدن کودک:

• مایعات خنک را در مقدار کم و دفعات بیشتر پیشنهاد دهید.

• در صورت مناسب بودن برای سن کودک، از خوراکی‌های خنک و نرم مانند ماست یا بستنی یخی ساده استفاده کنید.

• اگر کودک شیر مادر یا شیر خشک می‌خورد، تغذیه معمول او را ادامه دهید و در صورت کاهش قابل‌توجه دریافت شیر، با پزشک مشورت کنید.

• نوشیدنی‌های اسیدی مانند آب‌پرتقال و آب‌لیمو ممکن است زخم‌های دهان را بسوزانند؛ بهتر است از آن‌ها پرهیز شود.

اگر کودک نمی‌تواند مایعات را ببلعد یا تقریباً از نوشیدن امتناع می‌کند، منتظر برطرف شدن خودبه‌خودی علائم نمانید و برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید.

۳. غذاهای نرم و غیرمحرک بدهید

برای کاهش ناراحتی هنگام غذا خوردن، غذاهای نرم و خنک را انتخاب کنید. ماست، پوره، سوپ ولرم و غذاهای نرم متناسب با سن کودک ممکن است راحت‌تر تحمل شوند.

از غذاهای بسیار داغ، تند، شور یا اسیدی که می‌توانند زخم‌های دهان را تحریک کنند، پرهیز کنید. کودک را مجبور به خوردن نکنید؛ در این دوره، دریافت مایعات کافی اهمیت ویژه‌ای دارد.

نشانه‌های کم‌آبی بدن در کودک چیست؟

به دلیل درد دهان و گلو، بعضی کودکان به‌اندازه کافی مایعات نمی‌نوشند. کم‌آبی از مهم‌ترین عوارضی است که والدین باید مراقب آن باشند.

نشانه‌های احتمالی کم‌آبی عبارت‌اند از:

• کاهش دفعات ادرار یا خیس شدن کمتر پوشک

• خشکی دهان و زبان

• کاهش اشک هنگام گریه

• ادرار تیره‌تر از معمول

• بی‌حالی یا خواب‌آلودگی غیرمعمول

• فرورفتگی چشم‌ها

اگر کودک به‌سختی مایعات می‌نوشد، ادرار او به‌وضوح کمتر شده یا نشانه‌های کم‌آبی دارد، سریع با پزشک تماس بگیرید. اگر کودک به‌سختی بیدار می‌شود، بسیار بی‌حال است یا قادر به نوشیدن نیست، ارزیابی اورژانسی لازم است.

چگونه از انتقال بیماری دست، پا و دهان جلوگیری کنیم؟

از آنجا که بیماری دست، پا و دهان به‌راحتی منتقل می‌شود، رعایت نکات بهداشتی به کاهش گسترش آن کمک می‌کند:

• دست‌های کودک و مراقبان را دست‌کم ۲۰ ثانیه با آب و صابون بشویید.

• پس از تعویض پوشک یا کمک به کودک برای استفاده از سرویس بهداشتی، دست‌ها را به‌خوبی بشویید.

• اسباب‌بازی‌ها و سطوحی را که مرتب لمس می‌شوند تمیز و ضدعفونی کنید.

• از استفاده مشترک از لیوان، قاشق و وسایل شخصی خودداری کنید.

• از تماس نزدیک با فرد مبتلا، به‌ویژه تماس با بزاق و مایع تاول‌ها، پرهیز کنید.

• تاول‌ها را نترکانید و پس از تماس با آن‌ها دست‌ها را بشویید.

کودک مبتلا چه زمانی می‌تواند به مهدکودک یا مدرسه برگردد؟

زمان بازگشت به وضعیت کودک و مقررات محلی بستگی دارد. طبق راهنمای CDC، در شرایط معمول کودک می‌تواند به مرکز آموزشی برگردد اگر تب نداشته باشد، حال عمومی او برای شرکت در فعالیت‌ها مناسب باشد و آب‌ریزش کنترل‌نشده دهان ناشی از زخم‌ها نداشته باشد.

با این حال، مراکز آموزشی یا مراجع بهداشتی ممکن است هنگام شیوع بیماری مقررات متفاوتی داشته باشند. برای تصمیم‌گیری، توصیه پزشک و دستورالعمل مرکز آموزشی را در نظر بگیرید.

چه زمانی باید کودک را نزد پزشک ببریم؟

در بیشتر موارد، بیماری خفیف است؛ اما در شرایط زیر لازم است با پزشک مشورت کنید:

• کودک مایعات کافی نمی‌نوشد یا ادرارش کمتر شده است.

• تب بیش از سه روز ادامه دارد.

• علائم شدید هستند یا پس از ۷ تا ۱۰ روز بهبود پیدا نمی‌کنند.

• کودک کمتر از ۶ ماه سن دارد.

• کودک بیماری زمینه‌ای یا ضعف سیستم ایمنی دارد.

اگر کودک دچار سردرد شدید، سفتی گردن، تشنج، اختلال هوشیاری یا بی‌حالی شدید شد، فوراً به اورژانس مراجعه کنید. این نشانه‌ها معمول نیستند، اما نیازمند ارزیابی فوری‌اند.

پرسش‌های متداول درباره بیماری دست، پا و دهان

آیا بیماری دست، پا و دهان خطرناک است؟

در بیشتر کودکان بیماری خفیف است و طی ۷ تا ۱۰ روز بهبود پیدا می‌کند. مهم‌ترین نگرانی در موارد معمول، کم‌آبی ناشی از درد زخم‌های دهانی است. عوارض جدی نادر هستند، اما علائم هشداردهنده باید جدی گرفته شوند.

آیا بیماری دست، پا و دهان فقط در تابستان اتفاق می‌افتد؟

خیر. این بیماری در برخی مناطق در تابستان و پاییز شایع‌تر است، اما امکان ابتلا در سایر فصل‌ها نیز وجود دارد.

آیا آنتی‌بیوتیک برای درمان بیماری لازم است؟

خیر. این بیماری ویروسی است و آنتی‌بیوتیک‌ها ویروس عامل آن را از بین نمی‌برند. مصرف آنتی‌بیوتیک تنها در صورت تشخیص جداگانه عفونت باکتریایی و تجویز پزشک مطرح است.

آیا کودک می‌تواند دوباره به این بیماری مبتلا شود؟

بله. ویروس‌های مختلفی می‌توانند باعث بیماری دست، پا و دهان شوند؛ بنابراین ابتلای قبلی لزوماً از کودک در برابر همه انواع این بیماری محافظت نمی‌کند.

جمع‌بندی

بیماری دست، پا و دهان یک عفونت ویروسی مسری در کودکان است که معمولاً با تب، زخم‌های دردناک دهان و بثورات پوستی روی دست‌ها و پاها بروز می‌کند. بیشتر کودکان طی ۷ تا ۱۰ روز بهبود می‌یابند و به درمان حمایتی نیاز دارند.

برای مراقبت از کودک، مایعات خنک و غذاهای نرم پیشنهاد دهید، درد و تب را با روش مناسب و ایمن کنترل کنید و به نشانه‌های کم‌آبی توجه داشته باشید. شست‌وشوی منظم دست‌ها و تمیز کردن سطوح نیز به کاهش انتقال بیماری کمک می‌کند.

منابع علمی

Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – About Hand, Foot, and Mouth Disease

Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Symptoms and Complications of HFMD

Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Causes and How HFMD Spreads

NHS – Hand, Foot and Mouth Disease

تاریخ آخرین به‌روزرسانی علمی: ۲۷ مهر ۱۴۰۵ (۱۹ اکتبر ۲۰۲۶)