سلامت دهان و دندان کودکان؛ راهنمای کامل مراقبت از دندان‌های شیری و دائمی

سلامت دهان و دندان یکی از بخش‌های مهم سلامت عمومی کودک است، اما گاهی تا زمان بروز درد یا پوسیدگی جدی مورد توجه قرار نمی‌گیرد. درحالی‌که مراقبت از دندان‌ها باید از زمان رویش اولین دندان شیری آغاز شود.

دندان‌های شیری در جویدن غذا، تکامل گفتار و حفظ فضای لازم برای رویش دندان‌های دائمی نقش دارند. پوسیدگی درمان‌نشده این دندان‌ها می‌تواند باعث درد، عفونت و اختلال در غذا خوردن شود؛ بنابراین، شیری بودن دندان به معنی بی‌اهمیت بودن آن نیست.

مسواک زدن منظم با خمیردندان حاوی فلوراید، تمیز کردن فضای بین دندان‌ها، تغذیه مناسب و مراجعه منظم به دندانپزشک از مهم‌ترین راهکارهای حفظ سلامت دهان و دندان کودکان هستند.

۱. انتخاب مسواک مناسب برای کودک

انتخاب مسواک مناسب کمک می‌کند دندان‌ها به‌خوبی تمیز شوند و احتمال آسیب به لثه کاهش یابد. هنگام خرید مسواک به این نکات توجه کنید:

برس نرم: مسواک با موهای نرم برای کودکان انتخاب مناسبی است. برس‌های متوسط یا سخت ضرورت ندارند و ممکن است به لثه‌ها و بافت‌های دهان آسیب برسانند.
سر کوچک: سر مسواک باید به‌اندازه‌ای کوچک باشد که بتواند به‌آسانی به دندان‌های عقب و گوشه‌های دهان برسد.
دسته راحت: کودک باید بتواند مسواک را به‌خوبی در دست بگیرد. دسته‌های متناسب با دست کودک، استفاده از مسواک را آسان‌تر می‌کنند.
تناسب با سن: برای نوزادان و کودکان خردسال از مسواک مخصوص سن آنها استفاده کنید.

مسواک دستی یا برقی هر دو می‌توانند در پاک کردن پلاک دندان مؤثر باشند. آنچه اهمیت بیشتری دارد، استفاده منظم از مسواک مناسب و رعایت روش صحیح مسواک زدن است.

۲. چند بار در روز باید دندان‌های کودک را مسواک زد؟

توصیه عمومی این است که دندان‌ها روزی دو بار و هر بار حدود دو دقیقه با خمیردندان حاوی فلوراید مسواک زده شوند. بهتر است یکی از دفعات مسواک زدن شب، پیش از خواب باشد.

این توصیه از زمان رویش اولین دندان شیری آغاز می‌شود. حتی اگر کودک فقط یک یا دو دندان داشته باشد، باید مراقبت روزانه از دندان‌های او را شروع کنید.

برای کودکان خردسال، والدین باید خودشان مسواک بزنند یا پس از مسواک زدن کودک، تمیز شدن تمام سطوح دندان‌ها را بررسی کنند. بسیاری از کودکان تا حدود ۷ تا ۸ سالگی برای مسواک زدن مؤثر به کمک یا نظارت بزرگسال نیاز دارند؛ البته توانایی هر کودک متفاوت است.

۳. روش صحیح مسواک زدن دندان‌های کودک

هدف مسواک زدن، پاک کردن پلاک از تمام سطوح دندان‌ها و نزدیک خط لثه است. برای این کار مراحل زیر را دنبال کنید:

سطح بیرونی دندان‌ها

برس را با زاویه‌ای ملایم، حدود ۴۵ درجه نسبت به خط لثه قرار دهید و با حرکات کوتاه و آرام مسواک بزنید. فشار نباید آن‌قدر زیاد باشد که موهای برس خم شوند یا لثه درد بگیرد.

سطح داخلی دندان‌ها

سطح داخلی دندان‌ها، به‌خصوص پشت دندان‌های جلویی، ممکن است هنگام مسواک زدن فراموش شود. برای تمیز کردن این نواحی، مسواک را متناسب با فضای دهان قرار دهید و تمام سطوح را به‌آرامی پاک کنید.

سطح جونده دندان‌ها

سطوحی را که هنگام جویدن با غذا تماس دارند نیز با حرکات کوتاه و ملایم تمیز کنید. دندان‌های آسیاب به توجه بیشتری نیاز دارند، زیرا شیارهای سطح آنها می‌تواند محل تجمع پلاک و باقی‌مانده مواد غذایی باشد.

زبان و داخل دهان

می‌توان سطح زبان را نیز به‌آرامی تمیز کرد، اما نباید آن‌قدر فشار وارد شود که کودک دچار ناراحتی یا حالت تهوع شود.

نکته مهم: لازم نیست برای مسواک زدن حتماً از یک تکنیک پیچیده استفاده کنید. آرام بودن حرکات، تمیز کردن همه سطوح، استفاده از برس نرم و مسواک زدن منظم اهمیت بیشتری دارند.

۴. آیا زیاد یا محکم مسواک زدن به دندان کودک آسیب می‌زند؟

مسواک زدن صحیح باید به‌آرامی انجام شود. فشار زیاد و حرکت‌های خشن، به‌ویژه با برس‌های سفت، ممکن است باعث تحریک یا آسیب به لثه‌ها و سایش بافت‌های دندانی شود.

با این حال، این تصور که مسواک زدن بیش از سه بار در روز به‌طور قطعی به ریشه دندان آسیب می‌زند، دقیق نیست. تعداد دفعات مناسب به شرایط دهان و دندان و توصیه دندانپزشک بستگی دارد؛ توصیه عمومی برای بیشتر کودکان، دو بار مسواک زدن در روز است.

برای تمیزتر شدن دندان‌ها نیازی به فشار بیشتر نیست. اگر کودک پس از مسواک زدن دچار خونریزی مکرر لثه، درد یا حساسیت است، بهتر است روش مسواک زدن و سلامت لثه‌ها بررسی شود.

۵. مقدار مناسب خمیردندان برای کودک چقدر است؟

استفاده از خمیردندان حاوی فلوراید به پیشگیری از پوسیدگی کمک می‌کند. با این حال، مقدار خمیردندان باید متناسب با سن کودک باشد، زیرا کودکان خردسال ممکن است بخشی از آن را ببلعند.

از رویش اولین دندان تا پیش از ۳ سالگی: به‌اندازه یک دانه برنج یا یک لایه بسیار نازک خمیردندان فلورایددار استفاده کنید.
از ۳ تا ۶ سالگی: مقدار خمیردندان باید تقریباً به‌اندازه یک نخود باشد.
پس از ۶ سالگی: مقدار و نوع خمیردندان را مطابق دستور محصول و توصیه دندانپزشک انتخاب کنید؛ توانایی کودک در تف کردن خمیردندان نیز اهمیت دارد.

هنگام مسواک زدن کودک خردسال، حضور والدین ضروری است. به کودک یاد بدهید خمیردندان باقی‌مانده را تف کند و از بلعیدن آن پرهیز کند.

استفاده از خمیردندان بزرگسالان لزوماً برای کودک ممنوع نیست؛ مهم این است که محصول حاوی فلوراید مناسب باشد، مقدار مصرف کنترل شود و کودک بتواند خمیردندان اضافی را بیرون بریزد. در مورد کودکان خردسال یا کودکانی که خطر پوسیدگی بالاتری دارند، انتخاب محصول بهتر است با راهنمایی دندانپزشک انجام شود.

پس از مسواک زدن، بهتر است کودک خمیردندان اضافی را تف کند و از شست‌وشوی زیاد دهان بپرهیزد تا فلوراید باقی‌مانده بتواند به محافظت از دندان‌ها کمک کند.

۶. استفاده از نخ دندان برای کودکان

مسواک به‌تنهایی نمی‌تواند تمام پلاک‌های فضای بین دندان‌هایی را که به هم نزدیک‌اند پاک کند. به همین دلیل، تمیز کردن بین دندان‌ها نیز اهمیت دارد.

زمان شروع نخ دندان به تماس دندان‌ها بستگی دارد، نه فقط سن کودک. هنگامی که دو دندان در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و مسواک به‌خوبی به فضای بین آنها دسترسی ندارد، نخ دندان را به برنامه مراقبت از دهان اضافه کنید.

نخ دندان را به‌آرامی بین دندان‌ها هدایت کنید و از وارد کردن ناگهانی یا فشار زیاد به لثه بپرهیزید. والدین باید تا زمانی که کودک توانایی کافی برای انجام صحیح این کار را پیدا نکرده است، در نخ دندان کشیدن به او کمک کنند.

برای کودکان خردسال می‌توان از نخ دندان‌های دسته‌دار مخصوص استفاده کرد، به شرط آنکه متناسب با سن کودک باشند و زیر نظر بزرگسال استفاده شوند.

بهداشت دندان کودک دهان شویه

۷. چگونه از مسواک کودک مراقبت کنیم؟

مسواک باید پس از استفاده به‌درستی شسته و در شرایط مناسب نگهداری شود. برای کاهش آلودگی و حفظ کیفیت برس، نکات زیر را رعایت کنید:

پس از مسواک زدن، مسواک را زیر آب جاری بشویید تا خمیردندان و باقی‌مانده مواد از آن پاک شوند.
مسواک را به‌صورت ایستاده و در محلی با تهویه مناسب قرار دهید تا در معرض هوا خشک شود.
مسواک مرطوب را برای مدت طولانی در محفظه بسته قرار ندهید؛ به‌خصوص اگر امکان خشک شدن آن وجود ندارد.
مسواک کودک را با دیگر اعضای خانواده مشترک استفاده نکنید.
مسواک را هر ۳ تا ۴ ماه یا زودتر، در صورت فرسوده یا تغییر شکل دادن موهای برس، تعویض کنید.

شستن مسواک برای حذف باقی‌مانده مواد ضروری است؛ اما نیازی به ضدعفونی کردن روزانه آن با مواد شیمیایی یا آب بسیار داغ نیست.

۸. پیشگیری از دندان‌قروچه در کودکان

دندان‌قروچه به فشردن فک‌ها یا ساییدن دندان‌ها روی یکدیگر گفته می‌شود. این رفتار ممکن است هنگام خواب یا بیداری رخ دهد و در بعضی کودکان با افزایش سن کاهش یابد.

دندان‌قروچه همیشه نشانه بیماری نیست و نمی‌توان گفت تمام کودکانی که دندان‌قروچه دارند به درمان نیاز خواهند داشت. با این حال، اگر کودک علائم زیر را دارد، بهتر است دندانپزشک او را بررسی کند:

ساییدگی یا آسیب قابل مشاهده دندان‌ها
درد فک یا حساسیت دندان‌ها
سردردهای مکرر، به‌ویژه هنگام بیدار شدن
مشکل در باز کردن دهان یا ناراحتی هنگام جویدن
دندان‌قروچه شدید و مداوم

دندانپزشک بر اساس شرایط کودک تشخیص می‌دهد که آیا فقط پیگیری کافی است یا درمان ضرورت دارد. استفاده از محافظ دندان هنگام خواب برای همه کودکان ضروری نیست و نباید بدون ارزیابی تخصصی تهیه شود؛ زیرا سن کودک، رشد فک و وضعیت دندان‌های شیری و دائمی در انتخاب وسیله مناسب اهمیت دارند.

۹. اولین مراجعه کودک به دندانپزشک چه زمانی است؟

یکی از اشتباهات رایج، به تعویق انداختن مراجعه به دندانپزشک تا زمان بروز درد یا پوسیدگی است. درحالی‌که هدف از مراجعه اولیه، بررسی رشد دندان‌ها، آموزش مراقبت‌های خانگی و شناسایی زودهنگام مشکلات احتمالی است.

توصیه انجمن دندانپزشکی آمریکا این است که کودک حداکثر تا یک‌سالگی یا در فاصله شش ماه پس از رویش اولین دندان برای نخستین معاینه دندانپزشکی مراجعه کند.

در این جلسه، دندانپزشک می‌تواند وضعیت دندان‌ها و لثه‌ها را بررسی کند، درباره تغذیه و استفاده از شیشه شیر راهنمایی بدهد و در صورت نیاز، اقدامات پیشگیرانه مانند استفاده موضعی از فلوراید را توصیه کند.

مراجعه به متخصص دندانپزشکی کودکان انتخاب مناسبی است، به‌خصوص اگر کودک اضطراب زیادی دارد، نیازهای درمانی پیچیده‌تری دارد یا با مشکلات خاص رشد و تکامل دهان روبه‌روست. با این حال، دندانپزشک عمومیِ دارای تجربه در مراقبت از کودکان نیز می‌تواند معاینه اولیه را انجام دهد. دفعات بعدی مراجعه باید بر اساس وضعیت دهان، خطر پوسیدگی و نظر دندانپزشک تعیین شود.

۱۰. ارتودنسی کودکان؛ آیا همه کودکان به درمان زودهنگام نیاز دارند؟

ارتودنسی به بررسی و اصلاح نامرتبی دندان‌ها و مشکلات ارتباط فک‌ها می‌پردازد. بعضی مشکلات ارتودنسی در دوران رشد بهتر قابل مدیریت هستند، اما این به معنی ضرورت شروع درمان برای همه کودکان در سن پایین نیست.

انجمن ارتودنتیست‌های آمریکا توصیه می‌کند نخستین ارزیابی ارتودنسی حداکثر تا ۷ سالگی انجام شود. در این سن، ترکیب دندان‌های شیری و دائمی می‌تواند اطلاعات مفیدی درباره نحوه رشد فک‌ها و رویش دندان‌ها فراهم کند. این ارزیابی به معنی شروع قطعی ارتودنسی یا استفاده از براکت نیست؛ ممکن است فقط پیگیری دوره‌ای توصیه شود.

اگر کودک با مشکلاتی مانند نامرتبی قابل توجه، جلوآمدگی دندان‌های پیشین، اختلال در بستن فک‌ها یا رویش غیرطبیعی دندان‌ها روبه‌روست، ارزیابی زودتر می‌تواند مناسب باشد. زمان شروع درمان به نوع مشکل، وضعیت رشد کودک و نظر متخصص بستگی دارد.

۱۱. تغذیه مناسب برای جلوگیری از پوسیدگی دندان

مسواک زدن به‌تنهایی برای حفظ سلامت دندان کافی نیست. نوع و دفعات مصرف خوراکی‌ها و نوشیدنی‌ها نیز بر خطر پوسیدگی تأثیر دارند.

برای کاهش خطر پوسیدگی:

مصرف مکرر شیرینی، شکلات، آب‌نبات و تنقلات چسبنده را محدود کنید.
نوشیدنی‌های شیرین را به عادت روزانه کودک تبدیل نکنید.
آب را به‌عنوان نوشیدنی اصلی روزانه در نظر بگیرید.
مصرف خوراکی‌های شیرین را به دفعات محدودتری اختصاص دهید، نه اینکه کودک در طول روز مرتب آنها را مصرف کند.
از خواباندن کودک با شیشه شیر حاوی شیر، شیرخشک، آبمیوه یا نوشیدنی شیرین پرهیز کنید؛ باقی ماندن مایعات حاوی قند روی دندان‌ها می‌تواند خطر پوسیدگی را افزایش دهد.

فلوراید موجود در خمیردندان و برخی اقدامات پیشگیرانه دندانپزشکی نیز در کاهش پوسیدگی نقش دارد. در صورت خطر بالای پوسیدگی، دندانپزشک ممکن است استفاده موضعی از فلوراید یا شیارپوش دندان‌های آسیاب را پیشنهاد کند.

۱۲. چه علائمی نیازمند مراجعه به دندانپزشک هستند؟

اگر کودک دچار درد مداوم دندان، لکه‌های سفید یا قهوه‌ای روی دندان، حفره قابل مشاهده، خونریزی مکرر لثه یا حساسیت قابل توجه به سردی و گرمی است، بهتر است برای معاینه وقت بگیرید.

تورم صورت یا لثه همراه با تب، درد شدید، انتشار تورم یا مشکل در بلع و تنفس نیازمند ارزیابی فوری پزشکی یا دندانپزشکی است. در صورت دشواری تنفس یا بلع، به اورژانس مراجعه کنید.

پرسش‌های متداول درباره سلامت دهان و دندان کودکان

از چه زمانی باید مسواک زدن دندان کودک را شروع کنیم؟

از زمان رویش اولین دندان شیری باید روزی دو بار با مسواک کوچک و نرم و مقدار متناسب خمیردندان حاوی فلوراید شروع کنید.

آیا خمیردندان کودک باید حتماً بدون فلوراید باشد؟

خیر. فلوراید در پیشگیری از پوسیدگی نقش مهمی دارد. مقدار مصرف باید متناسب با سن کودک باشد: به‌اندازه یک دانه برنج برای زیر سه سال و به‌اندازه یک نخود برای سه تا شش سال. برای شرایط خاص، از توصیه دندانپزشک پیروی کنید.

از چه سنی باید برای کودک نخ دندان استفاده کرد؟

زمان شروع نخ دندان وقتی است که دندان‌ها با یکدیگر تماس پیدا می‌کنند و مسواک قادر به تمیز کردن فضای بین آنها نیست. این زمان برای کودکان مختلف یکسان نیست.

آیا دندان‌قروچه کودکان خطرناک است؟

نه همیشه. موارد خفیف ممکن است به‌مرور کاهش پیدا کنند، اما در صورت درد فک، ساییدگی دندان، حساسیت یا تداوم دندان‌قروچه، مراجعه به دندانپزشک ضروری است.

اولین معاینه دندانپزشکی کودک در چه سنی باید انجام شود؟

توصیه می‌شود نخستین مراجعه حداکثر تا یک‌سالگی یا ظرف شش ماه پس از رویش اولین دندان انجام شود.

آیا تمام کودکان باید در هفت‌سالگی ارتودنسی کنند؟

خیر. توصیه به ارزیابی ارتودنسی تا هفت‌سالگی به معنی شروع درمان برای همه کودکان نیست. متخصص بر اساس رشد فک‌ها، رویش دندان‌ها و نوع مشکل، زمان مناسب درمان یا پیگیری را مشخص می‌کند.

جمع‌بندی

مراقبت از سلامت دهان و دندان کودکان باید از زمان رویش اولین دندان آغاز شود و به بخشی ثابت از برنامه روزانه خانواده تبدیل شود. مسواک نرم، خمیردندان حاوی فلوراید با مقدار مناسب سن، مسواک زدن دو بار در روز، تمیز کردن فضای بین دندان‌ها و محدود کردن مصرف مکرر خوراکی‌های شیرین از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه هستند.

همچنین نخستین مراجعه دندانپزشکی نباید تا زمان بروز درد به تأخیر بیفتد. دندان‌قروچه یا نامرتبی دندان‌ها نیز نیازمند ارزیابی متناسب با شرایط کودک هستند و نباید به‌طور خودکار به درمان‌های خاص منجر شوند.

با ایجاد عادت‌های درست از سال‌های نخست زندگی، می‌توان خطر پوسیدگی را کاهش داد و به کودک کمک کرد در آینده نیز از سلامت دهان و دندان خود مراقبت کند.