دندان درآوردن نوزاد؛ علائم، مشکلات رایج و روش‌های تسکین درد

دندان درآوردن یکی از مراحل طبیعی رشد کودک است که در آن دندان‌های شیری به‌تدریج از لثه بیرون می‌آیند. این فرایند معمولاً از حدود ۶ ماهگی آغاز می‌شود، اما ممکن است در برخی نوزادان زودتر یا دیرتر شروع شود. بعضی کودکان هنگام رویش دندان ناراحتی خفیفی دارند و در برخی دیگر، دندان‌ها تقریباً بدون علامت ظاهر می‌شوند.

افزایش بزاق، تمایل به جویدن اشیا، حساس شدن لثه و بی‌قراری خفیف از علائم احتمالی دندان‌درآوردن هستند. بااین‌حال، تب واقعی، اسهال، استفراغ یا بی‌حالی قابل‌توجه را نباید صرفاً به دندان‌درآوردن نسبت داد. چنین علائمی ممکن است نشان‌دهنده بیماری دیگری باشند و به بررسی نیاز داشته باشند.

دندان درآوردن نوزاد از چه سنی شروع می‌شود؟

رویش دندان‌های شیری معمولاً حدود ۶ ماهگی آغاز می‌شود، اما زمان آن در کودکان مختلف متفاوت است. برخی نوزادان اولین دندان خود را پیش از ۶ ماهگی و بعضی دیگر پس از یک‌سالگی در می‌آورند.

ترتیب معمول رویش دندان‌های شیری به این صورت است:

این زمان‌بندی تقریبی است و ممکن است در کودکان سالم تفاوت داشته باشد. بیشتر کودکان تا حدود ۲ تا ۳ سالگی مجموعه ۲۰ دندان شیری خود را دارند.

پس از آن، دندان‌های شیری معمولاً از حدود ۶ سالگی به‌تدریج می‌افتند و دندان‌های دائمی جایگزین آنها می‌شوند. نخستین دندان‌های آسیای دائمی نیز معمولاً در همین سن رویش پیدا می‌کنند.

علائم و مشکلات رایج هنگام دندان درآوردن

۱. درد و حساسیت لثه

هنگام بیرون آمدن دندان، بافت لثه اطراف آن ممکن است حساس، قرمز یا کمی متورم شود. کودک ممکن است هنگام جویدن یا تماس با لثه ناراحتی نشان دهد.

روش‌های کمک‌کننده:

• لثه کودک را با انگشت کاملاً تمیز، به‌آرامی ماساژ دهید.

• از دندان‌گیر لاستیکی محکم و مناسب سن کودک استفاده کنید.

• دندان‌گیر را برای مدتی در یخچال خنک کنید، اما آن را در فریزر قرار ندهید؛ وسیله بیش از حد سرد و سفت ممکن است به لثه آسیب برساند.

۲. افزایش ترشح بزاق

افزایش بزاق یکی از علائم رایج در این دوره است. ریزش بزاق ممکن است پوست اطراف دهان، چانه و گردن کودک را تحریک کند.

برای مراقبت از پوست، بزاق را با یک پارچه نرم و تمیز به‌آرامی خشک کنید و در صورت نیاز از یک لایه نازک مرطوب‌کننده محافظ و بدون عطر، مناسب پوست کودک، استفاده کنید. از مالش مکرر پوست خودداری کنید.

۳. تمایل به جویدن اشیا

برخی نوزادان هنگام دندان‌درآوردن تمایل بیشتری به گاز گرفتن و جویدن اشیا پیدا می‌کنند. فشار ملایم روی لثه ممکن است به کاهش ناراحتی آنها کمک کند.

یک دندان‌گیر مناسب، سالم و قابل شست‌وشو در اختیار کودک قرار دهید و هنگام استفاده، او را زیر نظر داشته باشید.

از دادن اشیای کوچک، قطعات جداشدنی، غذاهای سفت و اشیایی که احتمال خفگی دارند خودداری کنید. هویج خام یا سایر مواد غذایی سفت نیز نباید صرفاً برای تسکین لثه در اختیار نوزاد قرار گیرند.

۴. بی‌قراری و اختلال موقت خواب

حساسیت لثه ممکن است باعث شود کودک برای مدتی بی‌قرارتر شود یا خواب راحتی نداشته باشد. البته گریه شدید، طولانی یا غیرمعمول را نباید بدون بررسی به دندان‌درآوردن نسبت داد.

در این شرایط، در آغوش گرفتن کودک، صحبت آرام، نوازش و ادامه روتین خواب می‌تواند به آرام شدن او کمک کند. اگر کودک به‌طور غیرعادی گریه می‌کند یا به‌سختی آرام می‌شود، علت‌های دیگری مانند عفونت گوش یا بیماری‌های دیگر نیز باید بررسی شوند.

۵. کاهش موقت اشتها یا ناراحتی هنگام غذا خوردن

حساسیت لثه ممکن است باعث شود کودک هنگام غذا خوردن کمی ناراحت شود یا برای مدتی کمتر از معمول میل به خوردن داشته باشد.

در این شرایط، غذاهای نرم و متناسب با سن کودک، مانند پوره مناسب، می‌توانند راحت‌تر تحمل شوند. غذا نباید بیش از حد داغ باشد و کودک نباید برای خوردن به‌زور وادار شود.

اگر کودک شیر مادر یا شیرخشک می‌خورد، تغذیه معمول او را ادامه دهید. اگر کاهش دریافت شیر یا غذا شدید یا طولانی شد، تعداد پوشک‌های خیس کاهش یافت یا کودک به‌وضوح بی‌حال شد، لازم است ارزیابی پزشکی انجام شود.

آیا دندان درآوردن باعث تب و اسهال می‌شود؟

این موضوع از مهم‌ترین نکات در مراقبت از کودک در دوران دندان‌درآوردن است.

تب

ممکن است دمای بدن کودک در این دوره اندکی تغییر کند، اما تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر را نباید به دندان‌درآوردن نسبت داد. تب ممکن است نشانه عفونت یا بیماری دیگری باشد.

اگر نوزاد کمتر از ۳ ماه سن دارد و دمای بدن او ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر است، باید فوراً برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید. در سنین بالاتر نیز اگر تب با بی‌حالی، مشکل تنفسی، کاهش نوشیدن مایعات یا علائم نگران‌کننده دیگری همراه باشد، باید با پزشک تماس بگیرید.

اسهال و استفراغ

شواهد علمی از این ادعا که دندان‌درآوردن به‌طور مستقیم باعث اسهال یا استفراغ می‌شود، حمایت نمی‌کنند. افزایش بزاق نیز توضیح قابل اتکایی برای نسبت دادن اسهال به رویش دندان نیست.

اگر کودک دچار اسهال، استفراغ مکرر، خون در مدفوع، کاهش ادرار یا نشانه‌های کم‌آبی شده است، باید علت آن بررسی شود. به‌ویژه در نوزادان، نسبت دادن این نشانه‌ها به دندان‌درآوردن ممکن است باعث تأخیر در تشخیص بیماری شود.

سایر علائمی که نباید نادیده گرفته شوند

گرفتگی یا ترشح قابل‌توجه بینی، سرفه مداوم، تشنج، تورم شدید لثه، ترشح چرکی یا بثورات گسترده پوشک از علائم معمول دندان‌درآوردن نیستند و ممکن است به علت دیگری مربوط باشند.

در صورت مشاهده این علائم، به‌ویژه اگر کودک بدحال به نظر می‌رسد، با پزشک مشورت کنید.

چگونه درد دندان درآوردن نوزاد را تسکین دهیم؟

در بیشتر موارد، ناراحتی ناشی از دندان‌درآوردن خفیف و گذراست و با مراقبت‌های ساده کنترل می‌شود.

ماساژ ملایم لثه

ابتدا دست‌های خود را کاملاً بشویید. سپس با انگشت تمیز، لثه حساس کودک را برای مدت کوتاهی به‌آرامی ماساژ دهید. فشار ملایم ممکن است ناراحتی را کاهش دهد.

استفاده از دندان‌گیر خنک

دندان‌گیر لاستیکی محکم و مناسب سن کودک را در یخچال خنک کنید. دندان‌گیر نباید بیش از حد سفت یا منجمد شود. از دندان‌گیرهای پرشده با مایع که احتمال نشت یا پارگی دارند نیز بهتر است استفاده نشود.

پارچه تمیز و خنک

یک پارچه نرم و تمیز را با آب خنک مرطوب کنید و در حالی که کودک زیر نظر شماست، اجازه دهید آن را با لثه‌های خود لمس یا به‌آرامی بجود. از تکه‌های جداشونده پارچه، یخ مستقیم و اشیای بسیار سرد پرهیز کنید.

آیا برای دندان‌درآوردن دارو لازم است؟

اغلب برای ناراحتی خفیف دارو لازم نیست. اگر درد کودک قابل‌توجه است، پیش از مصرف مسکن با پزشک یا داروساز مشورت کنید تا داروی مناسب سن و وزن کودک مشخص شود.

از مصرف خودسرانه ژل‌ها و اسپری‌های بی‌حس‌کننده لثه، به‌ویژه فرآورده‌های حاوی بنزوکائین یا لیدوکائین، خودداری کنید. این مواد ممکن است عوارض جدی ایجاد کنند و برای تسکین معمول درد دندان‌درآوردن نوزاد توصیه نمی‌شوند.

همچنین از قرص‌ها و ژل‌های هومئوپاتیک دندان‌درآوردن، مالیدن الکل به لثه و استفاده از گردنبندهای کهربایی یا سایر زیورآلات دندان‌درآوردن پرهیز کنید. این محصولات ممکن است خطر مسمومیت، خفگی یا خفه‌شدن بر اثر گیر کردن گردنبند به گردن ایجاد کنند.

مراقبت از دهان و دندان کودک را از چه زمانی شروع کنیم؟

مراقبت از دهان کودک نباید تا کامل شدن همه دندان‌های شیری به تعویق بیفتد. به محض رویش اولین دندان، باید مسواک زدن را آغاز کنید.

برای مراقبت روزانه:

• دندان‌ها را روزی دو بار، به‌ویژه پیش از خواب شبانه، با مسواک کوچک و نرم کودک تمیز کنید.

• برای کودکان زیر ۳ سال از مقدار بسیار کمی خمیردندان فلورایددار، تقریباً به اندازه یک دانه برنج، استفاده کنید.

• والدین باید مسواک زدن را انجام دهند و کودک را هنگام مراقبت از دندان‌ها تحت نظر داشته باشند.

• پس از غذا دادن و به‌ویژه پیش از خواب، اجازه ندهید شیر یا نوشیدنی‌های شیرین برای مدت طولانی روی دندان‌ها باقی بمانند.

همچنین توصیه می‌شود نخستین ویزیت دندان‌پزشکی کودک پس از رویش اولین دندان و حداکثر تا یک‌سالگی انجام شود. این ویزیت به بررسی سلامت دندان‌ها، آموزش روش صحیح مسواک زدن و پیشگیری از پوسیدگی زودرس کمک می‌کند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، به‌جای نسبت دادن علائم به دندان‌درآوردن، از پزشک راهنمایی بگیرید:

• تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر در نوزاد زیر ۳ ماه

• تب همراه با بی‌حالی، مشکل تنفسی یا بدتر شدن وضعیت عمومی

• گریه شدید، مداوم یا غیرمعمول

• امتناع از نوشیدن شیر یا مصرف مایعات

• کاهش واضح تعداد پوشک‌های خیس یا سایر علائم کم‌آبی

• اسهال یا استفراغ مکرر

• تورم شدید، قرمزی گسترده، درد غیرعادی یا ترشح چرکی از لثه

• تشنج یا کاهش سطح هوشیاری

در صورت تشنج، دشواری تنفس یا کاهش سطح هوشیاری، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.

پرسش‌های متداول

دندان درآوردن نوزاد از چند ماهگی شروع می‌شود؟

در بسیاری از کودکان، اولین دندان حدود ۶ ماهگی ظاهر می‌شود، اما شروع رویش در سنین پایین‌تر یا بالاتر نیز می‌تواند طبیعی باشد. بیشتر کودکان تا حدود ۲ تا ۳ سالگی تمام دندان‌های شیری خود را در می‌آورند.

آیا دندان درآوردن باعث تب می‌شود؟

دندان‌درآوردن ممکن است با تغییر جزئی دمای بدن همراه باشد، اما تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر را نباید به آن نسبت داد. در چنین شرایطی باید احتمال بیماری یا عفونت بررسی شود.

برای درد لثه نوزاد چه چیزی مناسب است؟

ماساژ ملایم با انگشت تمیز، دندان‌گیر لاستیکی خنک‌شده در یخچال و پارچه تمیز و خنک از روش‌های مناسب هستند. دندان‌گیر را منجمد نکنید و از ژل‌های بی‌حس‌کننده بدون توصیه پزشکی استفاده نکنید.

آیا ژل دندان‌درآوردن برای نوزاد بی‌خطر است؟

خیر، نمی‌توان تمام ژل‌های دندان‌درآوردن را بی‌خطر دانست. فرآورده‌های حاوی بنزوکائین یا لیدوکائین ممکن است عوارض جدی ایجاد کنند و برای تسکین معمول درد دندان‌درآوردن توصیه نمی‌شوند.

آیا زمان مسواک زدن بعد از درآمدن همه دندان‌هاست؟

خیر. مسواک زدن باید از زمان رویش اولین دندان آغاز شود. برای کودک زیر ۳ سال، مقدار خمیردندان فلورایددار باید بسیار کم و تقریباً به اندازه یک دانه برنج باشد.

جمع‌بندی

دندان‌درآوردن بخش طبیعی رشد کودک است و می‌تواند با افزایش بزاق، تمایل به جویدن اشیا، حساسیت لثه و بی‌قراری خفیف همراه باشد. برای کاهش ناراحتی، ماساژ ملایم لثه، دندان‌گیر مناسب و خنک و توجه و آرام‌سازی کودک معمولاً کافی هستند.

در مقابل، تب واقعی، اسهال، استفراغ، گریه شدید و بی‌حالی را نباید به دندان‌درآوردن نسبت داد. همچنین از ژل‌های بی‌حس‌کننده نامناسب، قرص‌های هومئوپاتیک و گردنبندهای دندان‌درآوردن دوری کنید.

به خاطر داشته باشید که مراقبت از دندان‌ها از زمان رویش اولین دندان شروع می‌شود؛ مسواک زدن با خمیردندان فلورایددار در مقدار مناسب و مراجعه به دندان‌پزشک تا یک‌سالگی، به حفظ سلامت دهان کودک کمک می‌کند.

منابع علمی

NHS – Baby Teething Symptoms

American Academy of Pediatrics (AAP) – Teething Symptom Checker

American Dental Association (ADA) – Toothbrushes: When to Start Brushing

American Dental Association (ADA) – Babies and Kids: Dental Health

تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۲۰ مهر ۱۴۰۵ (۱۲ اکتبر ۲۰۲۶)