واکسن آنفلوانزای کودکان چیست؟ زمان تزریق، تعداد دوز و عوارض

واکسن آنفلوانزای کودکان یکی از راه‌های مهم پیشگیری از بیماری آنفلوانزا و کاهش احتمال ابتلا به شکل شدید آن است. آنفلوانزا یک عفونت ویروسی دستگاه تنفسی است که گاهی می‌تواند به عوارضی مانند عفونت گوش، ذات‌الریه، بستری شدن در بیمارستان و در موارد نادر مرگ منجر شود. کودکان خردسال، به‌ویژه کودکان زیر ۲ سال، در معرض خطر بیشتری برای بروز عوارض این بیماری قرار دارند.

متخصصان اطفال توصیه می‌کنند کودکان واجد شرایط هر سال واکسن آنفلوانزا دریافت کنند؛ زیرا ویروس‌های در گردش و ترکیب واکسن با توجه به فصل آنفلوانزا تغییر می‌کنند. بااین‌حال، زمان مناسب تزریق، تعداد دوزها و انتخاب نوع واکسن به سن کودک، سابقه واکسیناسیون، وضعیت سلامت و دستورالعمل‌های کشور محل زندگی بستگی دارد.

در این مقاله، با فواید واکسن آنفلوانزا، زمان مناسب تزریق، تعداد دوز مورد نیاز کودکان، واکسن اسپری بینی، موارد احتیاط و عوارض احتمالی آن آشنا می‌شوید.

واکسن آنفلوانزای کودکان چیست؟

واکسن آنفلوانزا به سیستم ایمنی بدن کمک می‌کند ویروس‌های آنفلوانزا را شناسایی کند و در صورت مواجهه با آن‌ها، پاسخ دفاعی مناسب‌تری داشته باشد. این واکسن خطر ابتلا به آنفلوانزا را کاهش می‌دهد و می‌تواند احتمال بیماری شدید، بستری شدن و برخی عوارض ناشی از آن را کمتر کند.

واکسن آنفلوانزا هر سال با توجه به پیش‌بینی سویه‌های ویروس در گردش به‌روزرسانی می‌شود. ازآنجاکه ایمنی ناشی از واکسیناسیون با گذشت زمان کاهش پیدا می‌کند و ویروس‌ها تغییر می‌کنند، دریافت واکسن در هر فصل آنفلوانزا اهمیت دارد.

واکسن ممکن است از نوع تزریقی یا، برای گروه‌های سنی و شرایط پزشکی واجد شرایط، از نوع اسپری بینی باشد. همه انواع واکسن برای همه سنین مناسب نیستند؛ بنابراین انتخاب نوع واکسن باید بر اساس سن کودک و شرایط پزشکی او انجام شود.

واکسن آنفلوانزا را از چه سنی باید به کودک تزریق کرد؟

بر اساس توصیه آکادمی اطفال آمریکا برای فصل آنفلوانزای ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۷، واکسیناسیون سالانه آنفلوانزا برای کودکان ۶ ماهه و بزرگ‌تر که منع پزشکی ندارند توصیه می‌شود.

نوزادان زیر ۶ ماه هنوز نمی‌توانند واکسن آنفلوانزا دریافت کنند. برای کاهش خطر ابتلای این گروه سنی، واکسیناسیون مادر در دوران بارداری و واکسینه بودن اعضای خانواده و مراقبان کودک می‌تواند اهمیت داشته باشد.

کودکان خردسال، به‌ویژه کودکان زیر ۲ سال، ممکن است در صورت ابتلا به آنفلوانزا بیشتر در معرض عوارض شدید قرار بگیرند. به همین دلیل، بهتر است والدین درباره واکسیناسیون سالانه کودک با پزشک مشورت کنند.

بهترین زمان تزریق واکسن آنفلوانزا به کودکان

بهتر است واکسن پیش از افزایش گردش ویروس‌های آنفلوانزا در جامعه تزریق شود. بدن معمولاً حدود دو هفته پس از واکسیناسیون برای ایجاد پاسخ ایمنی مناسب به زمان نیاز دارد.

در بسیاری از کشورهای نیمکره شمالی، از جمله ایران و کشورهای اروپایی، فعالیت آنفلوانزا معمولاً در ماه‌های پاییز و زمستان افزایش پیدا می‌کند. بااین‌حال، زمان دقیق شروع و اوج فصل بیماری از سالی به سال دیگر متفاوت است.

اگر واکسن در ابتدای فصل در دسترس باشد، بهتر است خانواده‌ها برای دریافت آن برنامه‌ریزی کنند؛ به‌خصوص اگر کودک به دو دوز نیاز داشته باشد. بااین‌حال، اگر واکسیناسیون در ابتدای پاییز انجام نشده است، معمولاً تا زمانی که ویروس آنفلوانزا در گردش است، دریافت واکسن همچنان می‌تواند مفید باشد.

نکته: زمان‌بندی دقیق واکسیناسیون و دسترسی به انواع واکسن در کشورهای مختلف یکسان نیست. برای انتخاب زمان مناسب، توصیه‌های نظام سلامت کشور محل زندگی و نظر پزشک کودک را در نظر بگیرید.

آیا واکسن آنفلوانزا هر سال تغییر می‌کند؟

بله. ترکیب واکسن آنفلوانزا معمولاً هر سال با توجه به اطلاعات اپیدمیولوژیک و پیش‌بینی سویه‌های ویروس در گردش به‌روزرسانی می‌شود.

واکسن‌های فصلی ممکن است در برابر چند سویه ویروس آنفلوانزا محافظت ایجاد کنند. در سال‌های اخیر، بسیاری از واکسن‌های مورد استفاده در برنامه‌های واکسیناسیون به شکل سه‌ظرفیتی تولید شده‌اند؛ یعنی برای ایجاد ایمنی در برابر سه گروه ویروسی هدف طراحی شده‌اند.

این موضوع به معنای آن نیست که واکسن تمام ویروس‌های تنفسی یا همه گونه‌های احتمالی آنفلوانزا را پوشش می‌دهد. به همین دلیل، حتی کودک واکسینه‌شده نیز ممکن است به آنفلوانزا مبتلا شود؛ اما واکسیناسیون می‌تواند خطر ابتلا به بیماری شدید و عوارض آن را کاهش دهد.

کودکان به چند دوز واکسن آنفلوانزا نیاز دارند؟

تعداد دوزهای مورد نیاز به سن کودک و سابقه دریافت واکسن آنفلوانزا بستگی دارد.

طبق توصیه آکادمی اطفال آمریکا برای فصل ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۷، کودکان ۶ ماهه تا ۸ ساله که برای نخستین بار واکسن آنفلوانزا دریافت می‌کنند، یا پیش از اول ژوئیه ۲۰۲۶ فقط یک دوز واکسن دریافت کرده‌اند، یا سابقه واکسیناسیون آن‌ها مشخص نیست، معمولاً باید دو دوز دریافت کنند. این دو دوز باید دست‌کم ۴ هفته فاصله داشته باشند.

کودکانی که سابقه واکسیناسیون کافی دارند، معمولاً به یک دوز در هر فصل نیاز دارند. بااین‌حال، برای تعیین تعداد دقیق دوزها باید سابقه واکسن کودک بررسی شود و دستورالعمل کشور محل زندگی نیز در نظر گرفته شود.

اگر کودک به دو دوز نیاز دارد، بهتر است دوز اول را به‌موقع دریافت کند تا فاصله لازم برای تزریق دوز دوم فراهم باشد. فاصله دوزها را خودسرانه تغییر ندهید و برای تعیین برنامه دقیق از پزشک یا مرکز واکسیناسیون راهنمایی بگیرید.

آیا می‌توان به‌جای واکسن تزریقی از اسپری بینی آنفلوانزا استفاده کرد؟

بله. واکسن آنفلوانزا در برخی کشورها به شکل اسپری بینی نیز در دسترس است. این نوع واکسن حاوی ویروس زنده تضعیف‌شده است و برای همه کودکان مناسب نیست.

در ایالات متحده، اسپری بینی برای برخی افراد واجد شرایط از سن ۲ سالگی قابل استفاده است. محدودیت‌های مربوط به سن و شرایط پزشکی باید بر اساس مجوز واکسن و دستورالعمل کشور محل زندگی بررسی شود.

اسپری بینی برای برخی گروه‌ها، از جمله افراد دچار نقص ایمنی و کودکان دارای بعضی بیماری‌های زمینه‌ای، مناسب نیست. همچنین در برخی شرایط مانند مصرف داروهای خاص یا وجود محدودیت‌های پزشکی دیگر، انتخاب نوع واکسن به بررسی پزشک نیاز دارد.

واکسن تزریقی غیرفعال و اسپری بینی حاوی ویروس زنده تضعیف‌شده، هر دو برای ایجاد ایمنی طراحی شده‌اند و در صورت استفاده صحیح، باعث ابتلا به آنفلوانزای واقعی نمی‌شوند. انتخاب میان آن‌ها باید با توجه به سن کودک، شرایط سلامت و واکسن‌های در دسترس انجام شود.

چه کودکانی نباید واکسن آنفلوانزا دریافت کنند؟

واکسن آنفلوانزا برای بیشتر کودکان ۶ ماهه و بزرگ‌تر توصیه می‌شود؛ اما در برخی شرایط باید از تزریق یک نوع خاص واکسن خودداری کرد یا پیش از واکسیناسیون ارزیابی پزشکی انجام داد.

۱. نوزادان زیر ۶ ماه

این گروه سنی برای دریافت واکسن آنفلوانزا هنوز به سن مجاز نرسیده‌اند. محافظت از آن‌ها به اقداماتی مانند واکسیناسیون مادر در دوران بارداری، واکسینه بودن مراقبان و کاهش تماس با افراد بیمار وابسته است.

۲. کودکانی که قبلاً به یکی از اجزای واکسن واکنش آلرژیک شدید داشته‌اند

اگر کودک پس از دریافت دوز قبلی واکسن آنفلوانزا دچار واکنش آلرژیک شدید، مانند آنافیلاکسی، شده است، پیش از دریافت دوز بعدی باید نوع واکسن قبلی، ترکیبات آن و گزینه‌های جایگزین توسط پزشک بررسی شود.

این سابقه به معنای ممنوعیت قطعی همه انواع واکسن آنفلوانزا در تمام شرایط نیست؛ تصمیم‌گیری به نوع واکسن و علت واکنش قبلی بستگی دارد.

۳. کودکانی که بیماری حاد متوسط یا شدید دارند

اگر کودک به بیماری حاد متوسط یا شدید، با تب یا بدون تب، مبتلا است، معمولاً بهتر است واکسیناسیون تا بهبود وضعیت او به تعویق بیفتد. سرماخوردگی خفیف لزوماً مانع دریافت واکسن نیست؛ اما اگر کودک حال عمومی نامناسبی دارد، زمان مناسب تزریق را با پزشک بررسی کنید.

۴. کودکانی با سابقه برخی بیماری‌ها یا شرایط پزشکی خاص

کودکانی که سابقه سندرم گیلن‌باره در فاصله ۶ هفته پس از واکسن آنفلوانزا دارند یا دچار بیماری‌های زمینه‌ای خاص هستند، ممکن است به ارزیابی بیشتر نیاز داشته باشند. این شرایط به‌ویژه هنگام انتخاب واکسن اسپری بینی اهمیت دارند.

آیا حساسیت به تخم‌مرغ مانع تزریق واکسن آنفلوانزا می‌شود؟

خیر. بر اساس توصیه‌های فعلی مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا، افراد ۶ ماهه و بزرگ‌تر که به تخم‌مرغ حساسیت دارند، می‌توانند واکسن آنفلوانزای مناسب سن و وضعیت سلامت خود را دریافت کنند. حساسیت به تخم‌مرغ، حتی اگر قبلاً شدید بوده باشد، به‌تنهایی نیازمند اقدامات احتیاطی اضافه نسبت به واکسیناسیون معمول نیست.

بااین‌حال، اگر کودک سابقه واکنش آلرژیک شدید به خود واکسن آنفلوانزا یا یکی از ترکیبات آن داشته است، موضوع متفاوت است و باید پیش از تزریق با پزشک بررسی شود.

در هر مرکز واکسیناسیون باید امکان شناسایی و درمان واکنش آلرژیک شدید وجود داشته باشد.

آیا واکسن آنفلوانزا باعث ابتلای کودک به آنفلوانزا می‌شود؟

خیر. واکسن تزریقی آنفلوانزا از ویروس غیرفعال یا اجزای ویروس ساخته می‌شود و نمی‌تواند باعث ابتلا به آنفلوانزای واقعی شود. واکسن اسپری بینی نیز حاوی ویروس زنده تضعیف‌شده است که برای ایجاد بیماری آنفلوانزای واقعی طراحی نشده است.

بااین‌حال، پس از واکسیناسیون ممکن است کودک دچار عوارض خفیفی مانند درد محل تزریق، خستگی یا تب خفیف شود. همچنین ممکن است کودک در روزهای نزدیک به واکسیناسیون به ویروس دیگری مبتلا شده باشد یا پیش از شکل‌گیری ایمنی کافی در معرض آنفلوانزا قرار بگیرد.

به یاد داشته باشید که حدود دو هفته طول می‌کشد تا پاسخ ایمنی مناسب پس از واکسیناسیون شکل بگیرد.

آیا کودک واکسینه‌شده باز هم ممکن است آنفلوانزا بگیرد؟

بله. هیچ واکسنی محافظت صددرصدی ایجاد نمی‌کند. میزان اثربخشی واکسن آنفلوانزا به عواملی مانند میزان تطابق سویه‌های واکسن با ویروس‌های در گردش، سن کودک و وضعیت سیستم ایمنی او بستگی دارد.

با وجود این، واکسیناسیون می‌تواند احتمال بیماری شدید، بستری شدن و برخی عوارض ناشی از آنفلوانزا را کاهش دهد. بنابراین ابتلا به آنفلوانزا پس از واکسیناسیون لزوماً به معنای بی‌اثر بودن واکسن نیست.

ارتباط واکسن آنفلوانزا با تیمروسل چیست؟

تیمروسل ماده نگهدارنده‌ای حاوی اتیل‌جیوه است که در برخی فرآورده‌های چنددوزی واکسن برای جلوگیری از آلودگی میکروبی استفاده می‌شود. این ماده با متیل‌جیوه موجود در برخی منابع غذایی یکسان نیست.

بسیاری از واکسن‌های آنفلوانزای تک‌دوزی و سرنگ‌های از پیش پرشده فاقد تیمروسل به‌عنوان ماده نگهدارنده هستند، اما برخی فرآورده‌های چنددوزی ممکن است حاوی آن باشند.

بر اساس اطلاعات مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا، شواهد مطالعات متعدد نشان نداده‌اند که مقادیر کم تیمروسل مورد استفاده در واکسن‌ها موجب آسیب شود. اگر درباره ترکیبات واکسن خاصی سؤال دارید، می‌توانید بروشور فرآورده را بررسی کنید یا از پزشک و داروساز بپرسید.

برای دریافت واکسن نباید بدون دلیل پزشکی، واکسیناسیون را به تعویق انداخت تا فقط یک فرآورده خاص در دسترس قرار بگیرد. انتخاب واکسن مناسب باید بر اساس سن، وضعیت سلامت و توصیه‌های پزشکی انجام شود.

عوارض جانبی واکسن آنفلوانزا در کودکان چیست؟

واکسن آنفلوانزا معمولاً به‌خوبی تحمل می‌شود و بسیاری از کودکان پس از دریافت آن عارضه‌ای ندارند. عوارض احتمالی اغلب خفیف هستند و طی یک تا چند روز برطرف می‌شوند.

عوارض احتمالی واکسن تزریقی

درد، قرمزی یا تورم در محل تزریق
تب خفیف
خستگی
سردرد
درد عضلانی

عوارض احتمالی اسپری بینی

آبریزش یا گرفتگی بینی
خستگی
کاهش اشتها
سردرد
گاهی تب خفیف یا علائم خفیف دیگر

این علائم معمولاً خودبه‌خود بهتر می‌شوند. اگر کودک پس از واکسیناسیون تب یا ناراحتی دارد، برای مراقبت مناسب با توجه به سن و وضعیت او از پزشک راهنمایی بگیرید و دارو را خودسرانه تجویز نکنید.

چه زمانی پس از واکسن باید به پزشک مراجعه کرد؟

واکنش آلرژیک شدید نادر است، اما می‌تواند خطرناک باشد. اگر کودک پس از واکسیناسیون دچار دشواری تنفس، تورم زبان یا گلو، تورم صورت یا ضعف ناگهانی همراه با نشانه‌های واکنش شدید شد، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.

اگر تب یا علائم کودک شدید است، وضعیت او رو به بدتر شدن می‌رود یا علائم بیش از حد انتظار ادامه پیدا می‌کنند، با پزشک مشورت کنید.

چگونه خطر ابتلا به آنفلوانزا را در کودکان کاهش دهیم؟

واکسیناسیون مهم است، اما رعایت بهداشت نیز به کاهش انتقال ویروس‌های تنفسی کمک می‌کند:

دست‌های کودک و اعضای خانواده را مرتب با آب و صابون بشویید.
هنگام سرفه و عطسه از دستمال یا آرنج استفاده کنید.
از تماس نزدیک با افراد بیمار تا حد امکان پرهیز کنید.
محیط‌های بسته را به‌طور مناسب تهویه کنید.
در صورت بیمار شدن کودک، درباره زمان بازگشت او به مهدکودک یا مدرسه از راهنمایی‌های بهداشتی محلی پیروی کنید.
اگر کودک دچار علائم شدید یا عوامل خطر بیماری شدید است، برای ارزیابی پزشکی زودهنگام اقدام کنید.

سؤالات متداول درباره واکسن آنفلوانزای کودکان

واکسن آنفلوانزا از چند ماهگی قابل تزریق است؟

واکسن آنفلوانزا در بسیاری از دستورالعمل‌ها از ۶ ماهگی توصیه می‌شود. نوزادان زیر ۶ ماه نباید این واکسن را دریافت کنند. برنامه دقیق باید با توجه به کشور محل زندگی و نوع واکسن بررسی شود.

اگر کودک در پاییز واکسن نزده باشد، آیا در زمستان هم می‌تواند آن را دریافت کند؟

بله. اگر ویروس آنفلوانزا همچنان در گردش باشد، دریافت واکسن در زمستان نیز ممکن است مفید باشد. برای کودکانی که به دو دوز نیاز دارند، باید فاصله لازم میان دوزها رعایت شود.

آیا کودک مبتلا به آلرژی تخم‌مرغ می‌تواند واکسن آنفلوانزا بزند؟

بله. حساسیت به تخم‌مرغ به‌تنهایی مانع دریافت واکسن آنفلوانزای مناسب سن و وضعیت سلامت کودک نیست. اما سابقه واکنش آلرژیک شدید به خود واکسن یا ترکیبات آن باید جداگانه بررسی شود.

آیا واکسن آنفلوانزا برای کودکان عوارض خطرناک دارد؟

بیشتر عوارض خفیف و کوتاه‌مدت هستند. واکنش آلرژیک شدید نادر است، اما در صورت بروز علائمی مانند دشواری تنفس یا تورم گلو، دریافت کمک اورژانسی ضروری است.

آیا واکسن آنفلوانزا باید هر سال تکرار شود؟

بله، واکسیناسیون سالانه توصیه می‌شود؛ زیرا ترکیب واکسن و ویروس‌های در گردش ممکن است تغییر کنند و ایمنی بدن نیز با گذشت زمان کاهش یابد.

جمع‌بندی

واکسن آنفلوانزای کودکان راهی مهم برای کاهش خطر ابتلا به بیماری شدید و عوارض آن است. در بسیاری از دستورالعمل‌ها، واکسیناسیون سالانه از ۶ ماهگی توصیه می‌شود. تعداد دوزها به سن کودک و سابقه واکسیناسیون او بستگی دارد و انتخاب واکسن تزریقی یا اسپری بینی باید با توجه به وضعیت سلامت کودک انجام شود.

حساسیت به تخم‌مرغ به‌تنهایی مانع واکسیناسیون نیست، اما سابقه واکنش آلرژیک شدید به واکسن یا برخی شرایط پزشکی ممکن است به ارزیابی تخصصی نیاز داشته باشد. برای تصمیم‌گیری درباره زمان و نوع واکسن، با پزشک کودک یا مرکز معتبر واکسیناسیون مشورت کنید.