پروبیوتیک‌ها در کودکان؛ فواید، موارد مصرف، عوارض و نحوه انتخاب

بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت

تخصص: فوق‌تخصص نوزادان

تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۲ آبان ۱۴۰۵ (۳ نوامبر ۲۰۲۶)

خلاصه مطلب:

پروبیوتیک‌ها میکروارگانیسم‌های زنده‌ای هستند که در صورت مصرف به مقدار کافی می‌توانند برای سلامت بدن مفید باشند. در کودکان، شواهد علمی از اثر بعضی سویه‌های مشخص در پیشگیری از اسهال ناشی از آنتی‌بیوتیک، کمک به درمان اسهال حاد عفونی و کاهش علائم کولیک در برخی شیرخواران حمایت می‌کند. بااین‌حال، همه پروبیوتیک‌ها اثر یکسانی ندارند و مصرف آن‌ها برای هر کودکی ضروری نیست. نوزادان نارس، کودکان دچار ضعف سیستم ایمنی و بیماران دارای کاتتر وریدی نباید بدون نظر پزشک پروبیوتیک مصرف کنند.

پروبیوتیک‌ها در سال‌های اخیر به یکی از محصولات پرطرفدار داروخانه‌ها تبدیل شده‌اند. از قطره و پودر مخصوص نوزاد گرفته تا کپسول و ساشه‌های کودکان، محصولات متنوعی با ادعای تقویت سیستم ایمنی، بهبود گوارش و تنظیم عملکرد روده عرضه می‌شوند.

اما آیا همه کودکان به پروبیوتیک نیاز دارند؟ کدام نوع برای اسهال یا کولیک مناسب است؟ آیا می‌توان آن را همراه آنتی‌بیوتیک مصرف کرد؟ پاسخ این سؤال‌ها به نوع پروبیوتیک، سویه، مقدار مصرف و وضعیت سلامت کودک بستگی دارد.

پروبیوتیک چیست و چه تفاوتی با پری‌بیوتیک دارد؟

پروبیوتیک‌ها میکروارگانیسم‌های زنده‌ای مانند بعضی باکتری‌ها و مخمرها هستند که اگر به مقدار کافی مصرف شوند، می‌توانند برای سلامت میزبان فایده داشته باشند.

این میکروارگانیسم‌ها ممکن است با تأثیر بر تعادل میکروب‌های روده، تقویت سد دفاعی روده و تعامل با سیستم ایمنی، در بعضی شرایط به سلامت دستگاه گوارش کمک کنند.

برای درک بهتر تفاوت اصطلاحات، سه مفهوم اصلی را بشناسید:

• پروبیوتیک: میکروارگانیسم زنده‌ای که در مقدار کافی اثر مفید اثبات‌شده‌ای برای سلامت دارد.

• پری‌بیوتیک: ماده‌ای که بعضی میکروب‌های مفید بدن از آن استفاده می‌کنند؛ مانند برخی انواع فیبر.

• سین‌بیوتیک: ترکیبی از میکروارگانیسم‌های زنده و مواد مورد استفاده آن‌ها که برای ایجاد یک اثر مفید در کنار هم طراحی شده‌اند.

محصولات پروبیوتیک ممکن است یک یا چند نوع میکروارگانیسم داشته باشند؛ اما بیشتر بودن تعداد سویه‌ها به معنی اثربخشی بیشتر نیست.

چرا سویه پروبیوتیک اهمیت دارد؟

یکی از مهم‌ترین نکاتی که هنگام خرید پروبیوتیک باید بدانید، تفاوت میان گونه و سویه است.

برای مثال، لاکتوباسیلوس رامنوسوس یک گونه باکتریایی است؛ اما سویه‌ای به نام LGG از این گونه، در مطالعات بالینی برای بعضی مشکلات گوارشی بررسی شده است.

نمی‌توان نتیجه مطالعات مربوط به LGG را به تمام محصولات حاوی لاکتوباسیلوس رامنوسوس یا سایر باکتری‌های مشابه تعمیم داد.

به همین دلیل، برای انتخاب پروبیوتیک باید سه مورد را بررسی کنید:

1. نام جنس و گونه میکروارگانیسم

2. شناسه دقیق سویه، مانند LGG یا DSM 17938

3. مقدار میکروارگانیسم زنده در هر دوز، معمولاً برحسب CFU

CFU یا واحد تشکیل‌دهنده کلونی، معیاری برای بیان تعداد میکروارگانیسم‌های زنده و قابل تکثیر است.

فواید پروبیوتیک‌ها در کودکان؛ کدام موارد شواهد علمی دارند؟

پروبیوتیک‌ها برای مشکلات مختلفی بررسی شده‌اند، اما شواهد مربوط به همه کاربردها یکسان نیست. در حال حاضر، بیشترین پشتوانه علمی برای بعضی سویه‌های مشخص در مشکلات گوارشی وجود دارد.

این جدول به معنی مناسب بودن یک محصول برای تمام کودکان نیست. انتخاب سویه و مقدار مصرف باید با توجه به مشکل کودک و شواهد مربوط به همان محصول انجام شود.

پروبیوتیک برای اسهال کودکان

اسهال حاد در کودکان معمولاً به علت عفونت‌های ویروسی یا گاهی باکتریایی ایجاد می‌شود. در بعضی مطالعات، مصرف سویه‌هایی مانند LGG و ساکارومایسس بولاردی با کاهش مدت اسهال همراه بوده است.

بااین‌حال، نتایج همه مطالعات یکسان نیستند. ESPGHAN در سال ۲۰۲۳ مصرف بعضی سویه‌های مشخص را به‌عنوان درمان کمکی با توصیه ضعیف مطرح کرده است؛ در مقابل، انجمن گوارش آمریکا مصرف روتین پروبیوتیک را برای کودکان مبتلا به گاستروانتریت عفونی در آمریکای شمالی توصیه نکرده است.

بنابراین نمی‌توان گفت هر کودکی که اسهال دارد باید پروبیوتیک مصرف کند.

مهم‌ترین درمان اسهال، جبران آب و املاح از دست‌رفته است. محلول خوراکی ORS به جبران آب و الکترولیت‌ها کمک می‌کند و نباید با پروبیوتیک جایگزین شود.

در صورت اسهال خونی، کاهش ادرار، خشکی دهان، بی‌حالی، استفراغ مکرر یا ناتوانی کودک در نوشیدن مایعات، باید کودک توسط پزشک ارزیابی شود.

پروبیوتیک برای پیشگیری از اسهال ناشی از آنتی‌بیوتیک

آنتی‌بیوتیک‌ها علاوه بر از بین بردن باکتری‌های عامل عفونت، ممکن است ترکیب میکروب‌های طبیعی روده را نیز تغییر دهند. در نتیجه، بعضی کودکان هنگام مصرف آنتی‌بیوتیک یا پس از آن دچار اسهال می‌شوند.

بر اساس توصیه ESPGHAN، دو سویه‌ای که برای پیشگیری از اسهال ناشی از آنتی‌بیوتیک در کودکان شواهد مناسب‌تری دارند عبارت‌اند از:

• Lactobacillus rhamnosus GG یا LGG

• Saccharomyces boulardii

در کودکانی که عوامل خطر بیشتری دارند، پزشک ممکن است استفاده از یکی از این سویه‌ها را در نظر بگیرد. شروع مصرف در صورت انتخاب، معمولاً هم‌زمان با شروع دوره آنتی‌بیوتیک است.

لازم نیست همه کودکانی که آنتی‌بیوتیک مصرف می‌کنند، حتماً پروبیوتیک بگیرند. سن کودک، نوع و مدت مصرف آنتی‌بیوتیک، سابقه اسهال ناشی از آنتی‌بیوتیک و بیماری‌های زمینه‌ای در تصمیم‌گیری اهمیت دارند.

نکته: فاصله زمانی مصرف پروبیوتیک و آنتی‌بیوتیک به نوع محصول بستگی دارد. برای همه فرآورده‌ها یک قانون ثابت وجود ندارد؛ دستور محصول و نظر پزشک یا داروساز را رعایت کنید.

پروبیوتیک برای کولیک نوزاد

کولیک نوزادی معمولاً با گریه‌های طولانی و تکرارشونده در شیرخواری همراه است که در غیر این صورت سالم به نظر می‌رسد. علت دقیق کولیک مشخص نیست و نمی‌توان همه گریه‌های طولانی را به مشکل میکروب‌های روده نسبت داد.

برخی مطالعات نشان داده‌اند که سویه Limosilactobacillus reuteri DSM 17938 ممکن است در کاهش مدت گریه شیرخواران مبتلا به کولیک مؤثر باشد. سویه Bifidobacterium animalis subsp. lactis BB-12 نیز در برخی مطالعات بررسی شده است.

بر اساس توصیه ESPGHAN، این سویه‌ها ممکن است برای شیرخواران شیر مادرخوار مبتلا به کولیک در نظر گرفته شوند؛ اما شواهد برای نوزادان شیرخشک‌خوار کافی نیست.

قبل از شروع پروبیوتیک باید مطمئن شد که گریه کودک ناشی از کولیک است و مشکل دیگری مانند حساسیت غذایی، بیماری یا اختلال گوارشی وجود ندارد.

اگر گریه با تب، استفراغ مکرر، اختلال در تغذیه، خون در مدفوع یا وزن‌گیری نامناسب همراه است، کودک باید معاینه شود.

آیا پروبیوتیک برای یبوست کودکان مفید است؟

با وجود بررسی محصولات مختلف پروبیوتیک برای درمان یبوست، شواهد موجود برای توصیه روتین آن‌ها کافی نیست.

در حال حاضر، پروبیوتیک جایگزین درمان‌های استاندارد یبوست عملکردی کودکان محسوب نمی‌شود.

برای کمک به پیشگیری و کنترل یبوست، موارد زیر اهمیت دارند:

• مصرف آب متناسب با سن کودک

• دریافت فیبر از میوه‌ها، سبزیجات و غلات مناسب سن

• تحرک و فعالیت بدنی

• ایجاد عادت منظم برای رفتن به دستشویی

• بررسی و درمان علت یبوست در صورت تداوم علائم

اگر یبوست کودک مداوم است، با درد شدید، خونریزی یا اختلال رشد همراه شده، لازم است علت آن توسط پزشک بررسی شود.

آیا پروبیوتیک سیستم ایمنی کودک را تقویت می‌کند؟

بعضی پروبیوتیک‌ها در مطالعات آزمایشگاهی و بالینی بر عملکرد سیستم ایمنی و تعامل میکروب‌های روده با سلول‌های دفاعی تأثیر گذاشته‌اند؛ اما این موضوع به معنی اثبات اثر همه محصولات در پیشگیری از بیماری‌ها نیست.

در حال حاضر نمی‌توان یک پروبیوتیک را به‌عنوان مکملی عمومی برای جلوگیری از سرماخوردگی، عفونت‌های مکرر یا آلرژی به همه کودکان توصیه کرد.

برای حمایت از سلامت سیستم ایمنی کودک، تغذیه متنوع، خواب کافی، واکسیناسیون و رعایت بهداشت اهمیت بیشتری دارند.

چه کودکانی نباید بدون نظر پزشک پروبیوتیک مصرف کنند؟

پروبیوتیک‌ها در بیشتر کودکان سالم عوارض جدی ایجاد نمی‌کنند؛ اما در بعضی شرایط، ورود میکروارگانیسم زنده به بدن می‌تواند خطر عفونت ایجاد کند.

گروه‌های پرخطر عبارت‌اند از:

• نوزادان نارس و نوزادان با وزن تولد بسیار پایین: مصرف پروبیوتیک در این گروه باید فقط با تصمیم تیم متخصص نوزادان و تحت پروتکل درمانی انجام شود. سازمان غذا و داروی آمریکا درباره احتمال عفونت خونی شدید و حتی مرگ در نوزادان نارس هشدار داده است.

• کودکان دچار ضعف سیستم ایمنی: مانند کودکان مبتلا به بعضی سرطان‌ها، دریافت‌کنندگان پیوند عضو یا کودکانی که داروهای سرکوب‌کننده ایمنی مصرف می‌کنند.

• کودکان دارای کاتتر ورید مرکزی: به‌خصوص در بیمارستان یا هنگام دریافت تغذیه وریدی.

• کودکان بدحال یا بستری در بخش مراقبت‌های ویژه: این بیماران ممکن است در معرض عوارض عفونی جدی‌تری باشند.

• کودکان مبتلا به بیماری‌های شدید روده یا سندرم روده کوتاه: تصمیم درباره مصرف باید توسط پزشک گرفته شود.

در این شرایط، حتی محصولاتی که برای کودکان سالم بی‌خطر محسوب می‌شوند، ممکن است مناسب نباشند.

عوارض احتمالی پروبیوتیک در کودکان

در کودکان سالم، عوارض پروبیوتیک‌ها معمولاً خفیف و گذرا هستند. برخی از عوارض احتمالی عبارت‌اند از:

• نفخ و افزایش گاز روده

• احساس ناراحتی شکمی

• تغییر موقت در قوام یا دفعات مدفوع

• تهوع خفیف

• واکنش حساسیتی به مواد جانبی محصول

در موارد نادر، به‌خصوص در افراد بسیار بیمار یا دارای ضعف سیستم ایمنی، عفونت خونی ناشی از باکتری یا مخمر موجود در فرآورده‌های پروبیوتیک گزارش شده است.

اگر کودک پس از شروع مصرف دچار تب، بی‌حالی غیرعادی، درد شدید شکم یا واکنش حساسیتی مانند تورم صورت و مشکل تنفس شد، مصرف را متوقف کنید و متناسب با شدت علائم فوراً کمک پزشکی بگیرید.

چگونه پروبیوتیک مناسب کودک را انتخاب کنیم؟

هنگام خرید پروبیوتیک، فقط به نام تجاری یا تعداد میلیاردی باکتری‌های درج‌شده روی بسته‌بندی توجه نکنید. این موارد را بررسی کنید:

۱. سویه مشخص داشته باشد.

نام جنس، گونه و شناسه سویه باید روی بسته‌بندی درج شده باشد. عبارت‌هایی مانند «حاوی لاکتوباسیلوس» به‌تنهایی برای شناسایی محصول کافی نیست.

۲. مقدار میکروارگانیسم زنده مشخص باشد.

مقدار پروبیوتیک معمولاً با واحد CFU مشخص می‌شود. بهتر است مقدار اعلام‌شده مربوط به پایان دوره ماندگاری محصول باشد، نه فقط زمان تولید.

۳. شرایط نگهداری را بررسی کنید.

برخی فرآورده‌ها به نگهداری در یخچال نیاز دارند و برخی در دمای اتاق قابل نگهداری هستند. دستور درج‌شده روی بسته‌بندی را رعایت کنید.

۴. به سن مجاز مصرف توجه کنید.

هر محصول محدودیت سنی و دستور مصرف خاص خود را دارد. مناسب بودن یک قطره برای شیرخوار به معنی مناسب بودن تمام محصولات پروبیوتیک برای نوزادان نیست.

۵. ترکیبات جانبی را بخوانید.

اگر کودک به شیر، سویا یا سایر ترکیبات حساسیت دارد، مواد تشکیل‌دهنده محصول را بررسی کنید.

۶. محصول را از داروخانه تهیه کنید.

از مصرف فرآورده‌های فاقد برچسب معتبر، تاریخ انقضا، شرایط نگهداری مشخص یا اطلاعات سویه خودداری کنید.

تعداد بیشتر CFU یا تعداد بالاتر سویه‌ها لزوماً به معنی اثرگذاری بیشتر نیست. مهم این است که همان سویه برای مشکل موردنظر کودک بررسی شده باشد.

آیا ماست و غذاهای تخمیری جایگزین مکمل پروبیوتیک هستند؟

ماست و بعضی غذاهای تخمیری می‌توانند بخشی از رژیم غذایی سالم کودک باشند و بعضی از آن‌ها حاوی میکروارگانیسم‌های زنده هستند.

بااین‌حال، هر ماده غذایی تخمیری الزاماً حاوی سویه پروبیوتیکی با اثر درمانی اثبات‌شده نیست. همچنین مقدار و نوع میکروارگانیسم‌های موجود در ماست معمولی ممکن است با مکملی که در یک مطالعه بالینی بررسی شده، تفاوت داشته باشد.

بنابراین:

• ماست را می‌توان به‌عنوان بخشی از تغذیه متنوع کودک استفاده کرد.

• ماست معمولی جایگزین مکمل حاوی سویه مشخص برای یک کاربرد درمانی نیست.

• برای شیرخوار، معرفی ماست باید متناسب با شروع غذای کمکی و وضعیت تغذیه او باشد.

• شیر گاو نباید پیش از ۱۲ ماهگی به‌عنوان نوشیدنی اصلی جایگزین شیر مادر یا شیرخشک شود.

چه زمانی کودک به معاینه پزشک نیاز دارد؟

پروبیوتیک نباید باعث به تأخیر افتادن تشخیص یا درمان بیماری شود. در صورت مشاهده علائم زیر، کودک باید ارزیابی پزشکی شود:

• اسهال خونی یا مدفوع سیاه غیرعادی

• تب همراه با اسهال، به‌خصوص در شیرخواران کم‌سن

• کاهش واضح ادرار، خشکی دهان یا بی‌حالی

• استفراغ مکرر یا ناتوانی در نگه داشتن مایعات

• درد شدید یا مداوم شکم

• اسهال طولانی‌مدت یا کاهش وزن و اختلال رشد

• گریه غیرعادی و طولانی همراه با اختلال تغذیه یا علائم دیگر

در شیرخوار زیر سه ماه، تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

سؤالات متداول والدین درباره مصرف پروبیوتیک:

آیا پروبیوتیک برای همه کودکان لازم است؟

خیر. کودکان سالمی که تغذیه متنوع و رشد مناسبی دارند، معمولاً به مصرف روزانه مکمل پروبیوتیک نیاز ندارند. استفاده از آن باید برای یک کاربرد مشخص و با توجه به شواهد انجام شود.

آیا پروبیوتیک سیستم ایمنی کودک را تقویت می‌کند؟

برخی سویه‌ها ممکن است بر عملکرد سیستم ایمنی اثر بگذارند، اما شواهد کافی برای توصیه عمومی پروبیوتیک به‌منظور پیشگیری از سرماخوردگی و عفونت در همه کودکان وجود ندارد.

آیا هنگام مصرف آنتی‌بیوتیک باید به کودک پروبیوتیک بدهیم؟

خیر، همیشه لازم نیست. در کودکانی که عوامل خطر اسهال ناشی از آنتی‌بیوتیک دارند، پزشک ممکن است سویه‌هایی مانند LGG یا Saccharomyces boulardii را پیشنهاد کند.

پروبیوتیک را چند ساعت بعد از آنتی‌بیوتیک بدهیم؟

برای همه فرآورده‌ها فاصله زمانی یکسانی وجود ندارد. در توصیه ESPGHAN، شروع سویه مناسب برای پیشگیری از اسهال ناشی از آنتی‌بیوتیک هم‌زمان با شروع آنتی‌بیوتیک مطرح شده است. دستور محصول و نظر پزشک یا داروساز را رعایت کنید.

آیا پروبیوتیک برای اسهال کودک مفید است؟

بعضی سویه‌ها ممکن است مدت اسهال حاد عفونی را کمی کاهش دهند، اما اثر آن‌ها قطعی نیست. درمان اصلی اسهال، جبران آب و املاح با محلول ORS و ادامه تغذیه مناسب کودک است.

بهترین پروبیوتیک برای کولیک نوزاد کدام است؟

سویه L. reuteri DSM 17938 و سویه B. lactis BB-12 در شیرخواران شیر مادرخوار مبتلا به کولیک بررسی شده‌اند. شواهد برای نوزادان شیرخشک‌خوار کافی نیست و پیش از مصرف باید علت گریه کودک بررسی شود.

آیا پروبیوتیک برای یبوست کودک مناسب است؟

در حال حاضر شواهد کافی برای توصیه روتین پروبیوتیک در درمان یبوست کودکان وجود ندارد. اصلاح تغذیه، دریافت فیبر و مایعات متناسب با سن و درمان استاندارد اهمیت بیشتری دارند.

آیا مصرف پروبیوتیک در نوزادان بی‌خطر است؟

همه محصولات برای تمام نوزادان مناسب نیستند. انتخاب محصول و سن مجاز مصرف باید بررسی شود و برای نوزاد نارس یا بیمار، مصرف فقط با نظر متخصص انجام شود.

عوارض پروبیوتیک در کودکان چیست؟

نفخ، گاز، ناراحتی شکمی و تغییر موقت مدفوع از عوارض احتمالی هستند. عفونت خونی ناشی از میکروارگانیسم پروبیوتیک نادر است، اما در افراد بسیار بیمار یا دارای ضعف ایمنی گزارش شده است.

آیا ماست پروبیوتیک می‌تواند جایگزین قطره یا مکمل شود؟

ماست می‌تواند بخشی از تغذیه سالم کودک باشد، اما لزوماً همان سویه و مقدار مکمل‌های بررسی‌شده در مطالعات را ندارد. بنابراین برای درمان یک مشکل مشخص، جایگزین خودکار مکمل تجویزشده نیست.

آیا هرچه تعداد باکتری‌های پروبیوتیک بیشتر باشد، محصول بهتر است؟

خیر. تعداد بیشتر CFU یا ترکیب چند سویه به‌تنهایی اثربخشی بیشتر را ثابت نمی‌کند. سویه مشخص و شواهد مربوط به کاربرد آن اهمیت بیشتری دارد.

پروبیوتیک را تا چه مدت می‌توان به کودک داد؟

مدت مصرف به نوع سویه و مشکل موردنظر بستگی دارد. مصرف طولانی‌مدت و بدون هدف مشخص توصیه نمی‌شود. اگر علائم کودک بهتر نشده است، باید علت بررسی شود، نه اینکه مصرف خودسرانه ادامه پیدا کند.

جمع‌بندی

پروبیوتیک‌ها می‌توانند در بعضی مشکلات گوارشی کودکان مفید باشند، اما اثر آن‌ها به سویه، مقدار مصرف و وضعیت سلامت کودک بستگی دارد. شواهد بهتری برای استفاده از سویه‌های مشخصی مانند LGG و Saccharomyces boulardii در پیشگیری از اسهال ناشی از آنتی‌بیوتیک و برخی سویه‌ها در اسهال حاد یا کولیک شیرخواران وجود دارد.

بااین‌حال، پروبیوتیک برای همه کودکان ضروری نیست و نباید به‌عنوان مکمل عمومی تقویت سیستم ایمنی یا درمان تمام مشکلات گوارشی استفاده شود. در نوزادان نارس، کودکان دچار ضعف ایمنی و بیماران بدحال، مصرف بدون نظر پزشک می‌تواند خطرناک باشد.

بهترین انتخاب، محصولی با سویه مشخص و شواهد معتبر برای مشکل کودک است که مقدار و مدت مصرف آن با نظر پزشک تعیین شده باشد.

این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص یا تجویز پزشک نیست.

بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت

تخصص: فوق‌تخصص نوزادان

تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۲ آبان ۱۴۰۵ (۳ نوامبر ۲۰۲۶)

منابع علمی :

1. ESPGHAN – Probiotics for the Management of Pediatric Gastrointestinal Disorders (2023)

2. NIH Office of Dietary Supplements – Probiotics: Health Professional Fact Sheet

3. FDA – Risk of Invasive Disease in Preterm Infants Given Probiotics

4. Cochrane – Probiotics for the Prevention of Antibiotic-Associated Diarrhea in Children

5. NICE – Diarrhoea and Vomiting Caused by Gastroenteritis in Under 5s

6. An Update on Probiotics in Paediatrics – Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care (2026)