رشد حرکتی و شناختی نوزادان نارس؛ سن اصلاح‌شده، نقاط عطف و علائم هشدار

خلاصه مطلب:

رشد حرکتی و شناختی نوزادان نارس ممکن است در ماه‌های نخست زندگی با نوزادان رسیده متفاوت باشد. برای ارزیابی دقیق‌تر، معمولاً تا دو سالگی از «سن اصلاح‌شده» استفاده می‌شود. مهارت‌هایی مانند کنترل سر، غلت‌زدن، نشستن، گرفتن اشیا، توجه به چهره‌ها، غان‌وغون و جست‌وجوی اشیای پنهان باید به‌صورت تدریجی بررسی شوند. تأخیر در یک مهارت به‌تنهایی نشانه بیماری نیست؛ اما پسرفت رشدی، استفاده واضح از یک سمت بدن، شلی یا سفتی غیرعادی عضلات و واکنش ضعیف به صدا یا چهره، نیازمند ارزیابی پزشکی است.

ارزیابی رشد شناختی و ردیابی دیداری نوزاد نارس توسط متخصص تکامل کودک

نوزاد نارس چه تفاوتی در رشد دارد؟

نوزاد نارس پیش از پایان ۳۷ هفته بارداری متولد می‌شود. چون بخشی از رشد مغز، عضلات، بینایی، شنوایی و هماهنگی بدن باید پس از تولد ادامه پیدا کند، ممکن است بعضی مهارت‌ها را دیرتر از نوزاد رسیده به دست آورد.

این تفاوت می‌تواند در موارد زیر دیده شود:

دیرتر نگه‌داشتن سر؛
خستگی زودهنگام هنگام بازی یا قرارگرفتن روی شکم؛
تأخیر در غلت‌زدن یا نشستن؛
هماهنگی کمتر دست و چشم؛
دیرتر گرفتن یا جابه‌جا کردن اشیا؛
دیرتر شروع‌شدن غان‌وغون یا کلمات؛
دشواری در حفظ توجه به چهره یا اسباب‌بازی.

این تفاوت‌ها همیشه به معنی آسیب مغزی یا اختلال رشدی نیستند. برخی نوزادان نارس به‌تدریج به همسالان خود نزدیک می‌شوند، اما نوزادان بسیار نارس یا کودکانی که در بخش مراقبت‌های ویژه عوارض مهمی داشته‌اند، به پایش دقیق‌تری نیاز دارند.

سن اصلاح‌شده نوزاد نارس چیست؟

سن اصلاح‌شده، سنی است که با درنظرگرفتن هفته‌های زودتر متولدشدن نوزاد محاسبه می‌شود. استفاده از این سن کمک می‌کند کودک با نوزادی مقایسه نشود که همان سن تقویمی را دارد، اما چند هفته بیشتر در رحم رشد کرده است.

روش محاسبه سن اصلاح‌شده

ابتدا تعداد هفته‌های زودتر متولدشدن را محاسبه کنید:

۴۰ - سن بارداری هنگام تولد = تعداد هفته‌های نارس‌بودن

سپس:

سن تقویمی - تعداد هفته‌های نارس‌بودن = سن اصلاح‌شده

مثال

اگر نوزادی در هفته ۳۲ بارداری به دنیا آمده باشد، تقریباً ۸ هفته زودتر از موعد متولد شده است. اگر چهار ماه از تولد او گذشته باشد:

سن تقویمی: چهار ماه
میزان نارس‌بودن: حدود دو ماه
سن اصلاح‌شده: حدود دو ماه

پس برای بررسی بسیاری از مهارت‌ها، بهتر است وضعیت او با نوزاد حدوداً دوماهه مقایسه شود.

آکادمی اطفال آمریکا استفاده از سن اصلاح‌شده را برای پیگیری رشد نوزادان نارس معمولاً تا دو سالگی توصیه می‌کند. بااین‌حال، پزشک ممکن است برای نوزاد بسیار نارس یا کودکی که تأخیر رشدی دارد، پیگیری تخصصی را طولانی‌تر ادامه دهد.

آیا همه نوزادان نارس باید دقیقاً در یک زمان مهارت کسب کنند؟

خیر. نقاط عطف رشد، محدوده‌های تقریبی هستند و برای تشخیص به‌تنهایی کافی نیستند. نوزادان ممکن است در یک مهارت سریع‌تر و در مهارت دیگری آهسته‌تر پیشرفت کنند.

رشد کودک به عواملی مانند موارد زیر بستگی دارد:

سن بارداری هنگام تولد؛
وزن تولد؛
مدت بستری در بخش مراقبت‌های ویژه؛
مشکلات تنفسی یا تغذیه‌ای؛
خونریزی یا آسیب‌های مغزی؛
وضعیت بینایی و شنوایی؛
قدرت و تون عضلات؛
بیماری‌های همراه؛
فرصت بازی و تعامل؛
نیاز به فیزیوتراپی، کاردرمانی یا گفتاردرمانی.

بنابراین، مهم است که روند پیشرفت کودک در طول زمان بررسی شود؛ نه اینکه فقط یک مهارت در یک سن مشخص ملاک قضاوت قرار گیرد.

جدول تقریبی رشد نوزاد نارس بر اساس سن اصلاح‌شده

جدول زیر برای آشنایی والدین است و جایگزین ارزیابی پزشک نمی‌شود. منظور از «ممکن است» این است که این مهارت در این بازه در بسیاری از کودکان دیده می‌شود، نه اینکه همه کودکان باید دقیقاً در همان زمان آن را انجام دهند.

سن اصلاح‌شده	مهارت‌های حرکتی احتمالی	مهارت‌های شناختی و ارتباطی احتمالی
حدود ۲ ماه	حرکت‌دادن دست‌ها و پاها، تلاش برای بالا آوردن سر روی شکم، نزدیک‌کردن دست‌ها به مرکز بدن	نگاه به چهره، آرام‌شدن با صدای آشنا، دنبال‌کردن کوتاه اشیا و تولید صداهای ساده
حدود ۴ ماه	کنترل بهتر سر، تکیه بر ساعدها هنگام خوابیدن روی شکم، تلاش برای چرخیدن به پهلو	لبخند اجتماعی، توجه به صدا، غان‌وغون و دنبال‌کردن اشیا با چشم
حدود ۶ ماه	غلت‌زدن، گرفتن اسباب‌بازی، انتقال وسیله بین دو دست، نشستن کوتاه با کمک	خندیدن در تعامل، شناخت افراد آشنا، تولید صداهایی مانند «با»، «گا» یا «دا»
حدود ۹ ماه	نشستن بدون تکیه‌گاه در بسیاری از کودکان، جابه‌جایی روی زمین، گرفتن اشیا با انگشتان	واکنش به نام، جست‌وجوی شیء افتاده، غان‌وغون تکراری و درازکردن دست برای بغل‌شدن
حدود ۱۲ ماه	کشیدن بدن برای ایستادن، ایستادن با کمک، حرکت کنار وسایل و گرفتن اشیای کوچک	تقلید حرکت، پیدا کردن شیء پنهان، اشاره‌کردن و استفاده معنادار از برخی کلمات
حدود ۱۵ تا ۱۸ ماه	راه‌رفتن مستقل در بسیاری از کودکان، خم‌شدن و بلندشدن و بالا رفتن با کمک	فهم دستور ساده، اشاره برای درخواست، تقلید کارهای روزمره و افزایش واژه‌های معنادار
حدود ۲۴ ماه	دویدن ابتدایی، بالا و پایین‌رفتن از پله با کمک، پرتاب توپ و استفاده بهتر از قاشق	ترکیب دو کلمه، بازی وانمودی ساده، حل مسئله‌های ابتدایی و شناخت اشیای آشنا

برخی کودکان مرحله خزیدن چهار دست‌وپا را کوتاه می‌کنند یا از روش دیگری برای جابه‌جایی استفاده می‌کنند. نرفتن به شکل چهار دست‌وپا، به‌تنهایی نشانه مشکل نیست؛ اما حرکت نامتقارن یا استفاده نکردن از یک سمت بدن باید بررسی شود.

رشد حرکتی نوزاد نارس چگونه بررسی می‌شود؟

کنترل سر و تنه

کنترل سر و تنه پایه بسیاری از مهارت‌های بعدی است. کودک به‌تدریج باید بتواند:

هنگام بغل‌شدن سر خود را بهتر نگه دارد؛
روی شکم سر و سینه را بالا بیاورد؛
هنگام نشستن، کمتر به جلو یا عقب بیفتد؛
در حالت نشسته تعادل بهتری پیدا کند.

اگر سر کودک همیشه به یک سمت برگردد، کنترل سر پیشرفت نکند، بدن به‌طور مکرر قوس بردارد یا کودک بیش از حد شل یا سفت به نظر برسد، بهتر است پزشک او را معاینه کند.

غلت‌زدن

غلت‌زدن ممکن است ابتدا تصادفی باشد و بعد به‌تدریج هدفمند شود. کودک ممکن است ابتدا از شکم به پشت یا از پشت به پهلو بچرخد.

مهم است بررسی شود که کودک:

از هر دو سمت بدن استفاده می‌کند یا نه؛
فقط به یک طرف نمی‌چرخد؛
هنگام حرکت یک دست یا پا را نادیده نمی‌گیرد؛
در طول زمان پیشرفت دارد یا نه.

نشستن

بسیاری از والدین می‌پرسند: نوزاد نارس چه زمانی می‌نشیند؟

زمان نشستن به سن بارداری هنگام تولد، وضعیت عضلات و شرایط پزشکی کودک بستگی دارد. برخی کودکان ابتدا با تکیه می‌نشینند و سپس برای مدت کوتاه بدون کمک تعادل خود را حفظ می‌کنند.

اگر کودک در حدود ۹ ماهگی اصلاح‌شده هنوز نمی‌تواند بدون تکیه‌گاه بنشیند، یا هنگام نشستن مرتب به یک طرف می‌افتد، بدنش بسیار شل یا سفت است و پیشرفتی ندارد، بهتر است ارزیابی تکاملی انجام شود.

برای زودتر نشستن:

کودک را با بالش برای مدت طولانی ثابت نکنید؛
او را مجبور به نشستن نکنید؛
از روروئک استفاده نکنید؛
فرصت بازی آزاد روی زمین فراهم کنید؛
تمرین‌های تخصصی را فقط طبق دستور فیزیوتراپیست انجام دهید.

خزیدن و جابه‌جایی

همه کودکان چهار دست‌وپا نمی‌روند. بعضی کودکان سینه‌خیز حرکت می‌کنند، برخی روی باسن جابه‌جا می‌شوند و برخی تقریباً مستقیماً به ایستادن می‌رسند.

آنچه اهمیت بیشتری دارد این است که کودک بتواند:

برای رسیدن به اسباب‌بازی تلاش کند؛
از هر دو طرف بدن استفاده کند؛
به‌تدریج جابه‌جایی بیشتری داشته باشد؛
بدن خود را هماهنگ و نسبتاً متقارن حرکت دهد.

ایستادن و راه‌رفتن

بسیاری از کودکان بین حدود ۱۲ تا ۱۵ ماهگی اصلاح‌شده نخستین قدم‌های خود را برمی‌دارند، اما دامنه طبیعی گسترده است. اگر کودک تا حدود ۱۸ ماهگی اصلاح‌شده راه نمی‌رود، برای ایستادن تلاش نمی‌کند یا هنگام حرکت یک پا را به‌طور واضح کمتر به کار می‌برد، لازم است توسط پزشک ارزیابی شود.

راه‌رفتن مداوم روی پنجه، سفتی پاها، روی‌هم‌افتادن پاها هنگام بغل‌کردن یا دشواری واضح در تحمل وزن نیز باید به پزشک اطلاع داده شود.

رشد حرکات ظریف در نوزاد نارس

حرکات ظریف به استفاده دقیق از دست‌ها و انگشتان مربوط است. روند رشد این مهارت‌ها ممکن است شامل موارد زیر باشد:

باز و بسته‌کردن دست‌ها؛
تلاش برای گرفتن اسباب‌بازی؛
نگه‌داشتن وسیله با کف دست؛
انتقال وسیله از یک دست به دست دیگر؛
برداشتن اشیای بزرگ و سپس کوچک‌تر؛
اشاره‌کردن؛
گذاشتن اشیا داخل ظرف و بیرون‌آوردن آن‌ها؛
گرفتن خوراکی با انگشت شست و اشاره.

تفاوت‌های گاه‌به‌گاه میان دو دست طبیعی است؛ اما اگر کودک به‌طور مداوم فقط از یک دست استفاده کند یا دست دیگر را کنار بگذارد، به‌خصوص همراه با سفتی یا ضعف یک سمت بدن، باید بررسی شود.

رشد شناختی نوزاد نارس چیست؟

رشد شناختی یعنی کودک چگونه توجه می‌کند، اشیا را بررسی می‌کند، رابطه علت و معلول را می‌آموزد و برای رسیدن به هدف تلاش می‌کند.

نشانه‌های رشد شناختی ممکن است شامل این موارد باشد:

نگاه‌کردن به چهره‌ها و اشیای جالب؛
دنبال‌کردن اسباب‌بازی با چشم؛
نگاه‌کردن به شیئی که افتاده است؛
تلاش برای رسیدن به وسیله‌ای که کمی دورتر قرار دارد؛
تکان‌دادن یا کوبیدن اسباب‌بازی؛
جست‌وجوی شیء پنهان‌شده؛
تقلید حرکت مراقب؛
واکنش به نام یا صدای آشنا؛
اشاره‌کردن برای درخواست یا نشان‌دادن علاقه؛
استفاده از بازی‌های ساده برای رسیدن به نتیجه.

رشد شناختی فقط با تعداد کلمات یا زمان راه‌رفتن مشخص نمی‌شود. بهتر است مهارت‌های حرکتی، ارتباطی، اجتماعی و حل مسئله در کنار یکدیگر بررسی شوند.

تأخیر گفتار در نوزاد نارس

ارتباط از پیش از گفتن اولین کلمه آغاز می‌شود. مراحل ابتدایی آن شامل موارد زیر است:

واکنش به صدا؛
آرام‌شدن با صدای مراقب؛
نگاه‌کردن به چهره؛
تولید صداهای ساده؛
خندیدن و غان‌وغون؛
تکرار صداهایی مانند «با-با» یا «دا-دا»؛
استفاده از اشاره و حرکت‌های ارتباطی؛
گفتن کلمات معنادار.

اگر کودک به صداها واکنش نشان نمی‌دهد، غان‌وغون ندارد، تماس چشمی بسیار کمی دارد یا مهارت ارتباطی قبلی خود را از دست داده است، باید شنوایی و رشد ارتباطی او بررسی شود.

دیرتر حرف‌زدن ممکن است با نارس‌بودن ارتباط داشته باشد، اما مشکلات شنوایی، تغذیه‌ای، حرکتی دهان یا تأخیر عمومی رشد نیز باید در نظر گرفته شوند.

تمرین روی شکم یا تامی تایم نوزاد برای تقویت رشد حرکتی و عضلات گردن نوزاد نارس

چگونه در خانه به رشد نوزاد نارس کمک کنیم؟

بازی روی شکم در زمان بیداری

در زمان بیداری و با نظارت کامل، کودک را برای دوره‌های کوتاه روی شکم قرار دهید. این کار به تقویت گردن، شانه و تنه کمک می‌کند.

از زمان کوتاه شروع کنید؛
چند بار در روز تکرار کنید؛
اگر کودک خسته یا بی‌قرار شد، استراحت دهید؛
برای خواب، همیشه کودک را به پشت بخوابانید؛
کودک را روی شکم بدون نظارت رها نکنید.

بازی با اسباب‌بازی

اسباب‌بازی را در فاصله‌ای مناسب قرار دهید تا کودک برای نگاه‌کردن، چرخیدن یا دست‌درازکردن تلاش کند. وسیله باید بزرگ، سالم، بدون قطعه جداشدنی و متناسب با سن کودک باشد.

صحبت‌کردن و پاسخ‌دادن

با کودک درباره فعالیت‌های روزانه صحبت کنید. وقتی صدا تولید می‌کند، مکث کنید و پاسخ دهید. این تعامل رفت‌وبرگشتی به رشد ارتباط و زبان کمک می‌کند.

فرصت استفاده از هر دو سمت بدن

اسباب‌بازی را گاهی سمت راست و گاهی سمت چپ کودک قرار دهید. هدف، مجبورکردن کودک نیست؛ بلکه فراهم‌کردن فرصت برای نگاه‌کردن و حرکت به هر دو سمت است.

بازی‌های علت و معلولی

بازی‌هایی مانند انداختن توپ در ظرف، پیدا کردن اسباب‌بازی زیر پارچه، کوبیدن دو مکعب به یکدیگر یا بیرون‌آوردن پارچه از جعبه به رشد توجه و حل مسئله کمک می‌کنند.

پرهیز از تحریک بیش از حد

نور زیاد، صدای بلند، اسباب‌بازی‌های متعدد یا جابه‌جایی مداوم ممکن است کودک نارس را خسته کند. بازی کوتاه، آرام و متناسب با تحمل کودک بهتر از تحریک طولانی است.

چه علائمی نیاز به مراجعه پزشکی دارند؟

علائم حرکتی

شلی شدید یا سفتی غیرعادی عضلات؛
قوس‌دادن مکرر بدن؛
مشت‌بودن مداوم دست‌ها یا باقی‌ماندن شست داخل مشت؛
استفاده واضح بیشتر از یک طرف بدن؛
کنارگذاشتن یک دست یا پا؛
کشیده‌شدن یک پا هنگام حرکت؛
روی‌هم‌افتادن پاها هنگام بغل‌کردن؛
پیشرفت‌نکردن کنترل سر یا تنه؛
ناتوانی در نشستن مستقل در حوالی ۹ ماهگی اصلاح‌شده؛
ناتوانی در راه‌رفتن مستقل در حوالی ۱۸ ماهگی اصلاح‌شده.

علائم شناختی و ارتباطی

واکنش بسیار کم به چهره یا صدا؛
دنبال‌نکردن اشیا با چشم؛
واکنش‌ندادن به صداهای آشنا؛
نداشتن روند افزایشی در تولید صداها؛
نداشتن اشاره یا ژست‌های ارتباطی در سن مناسب؛
بی‌توجهی مداوم به محیط؛
دشواری واضح در تعامل با مراقب؛
از دست‌دادن مهارتی که قبلاً به دست آمده است.

پسرفت رشدی، یعنی از دست‌دادن مهارتی که کودک قبلاً داشته است، باید جدی گرفته شود و نیازمند ارزیابی سریع پزشکی است.

آیا هر تأخیر به معنی فلج مغزی است؟

خیر. تأخیر در نشستن، خزیدن یا راه‌رفتن به‌تنهایی به معنی فلج مغزی نیست. پزشک برای بررسی احتمال مشکل عصبی، مجموعه‌ای از عوامل را ارزیابی می‌کند:

تون عضلات؛
تقارن حرکات؛
وضعیت بدن؛
کیفیت حرکات؛
رفلکس‌ها؛
روند کسب مهارت‌ها؛
سابقه تولد و بستری؛
نتیجه بررسی بینایی و شنوایی؛
یافته‌های معاینه عصبی.

در نوزادان پرخطر، شروع فیزیوتراپی یا سایر خدمات تکاملی نباید لزوماً تا قطعی‌شدن تشخیص به تأخیر بیفتد. پزشک می‌تواند هم‌زمان با بررسی علت، کودک را برای خدمات حمایتی ارجاع دهد.

نوزاد نارس چه زمانی به فیزیوتراپی یا کاردرمانی نیاز دارد؟

همه نوزادان نارس به درمان توان‌بخشی نیاز ندارند. اما در صورت وجود مشکل در کنترل سر، تون عضلات، تقارن حرکات، گرفتن اشیا، نشستن، جابه‌جایی یا راه‌رفتن، پزشک ممکن است ارجاع دهد.

فیزیوتراپی: برای کنترل سر و تنه، تعادل، قدرت و الگوی حرکتی؛
کاردرمانی: برای حرکات ظریف، استفاده از دست‌ها، بازی و مهارت‌های روزمره؛
گفتاردرمانی: برای ارتباط، زبان، بلع یا مشکلات تغذیه؛
ارزیابی شنوایی و بینایی: برای بررسی عواملی که می‌توانند رشد ارتباطی و شناختی را تحت تأثیر قرار دهند.

هدف درمان، وادارکردن کودک به کسب سریع‌تر مهارت نیست؛ بلکه کمک به حرکت ایمن‌تر و عملکرد بهتر اوست.

پرسش‌های رایج درباره رشد نوزادان نارس

نوزاد من از هم‌سن‌هایش کوچک‌تر است؛ آیا رشد مغزی او هم عقب است؟

خیر، اندازه بدن به‌تنهایی نشان‌دهنده رشد مغزی نیست. رشد باید با توجه به نمودارهای مناسب، سن اصلاح‌شده، معاینه عصبی و مهارت‌های حرکتی، شناختی و ارتباطی بررسی شود.

نوزاد نارس من هنوز نمی‌نشیند؛ آیا باید نگران باشم؟

اگر کودک هنوز در محدوده طبیعی سن اصلاح‌شده است و در کنترل سر و تنه پیشرفت می‌کند، ممکن است فقط به زمان بیشتری نیاز داشته باشد. اما نبود پیشرفت، شلی یا سفتی واضح عضلات و عدم تقارن حرکات نیازمند ارزیابی است.

آیا نوزاد نارس حتماً باید چهار دست‌وپا برود؟

خیر. روش جابه‌جایی کودکان متفاوت است. نبود خزیدن به‌تنهایی نگران‌کننده نیست؛ اما استفاده نکردن از یک سمت بدن یا ناتوانی در جابه‌جایی باید بررسی شود.

آیا باید کودک را برای ایستادن یا راه‌رفتن مجبور کنم؟

خیر. کودک را مجبور نکنید و از روروئک استفاده نکنید. فضای امن روی زمین، بازی آزاد و پیگیری توصیه‌های فیزیوتراپیست انتخاب مناسب‌تری است.

چرا نوزاد من فقط با یک دست اسباب‌بازی را می‌گیرد؟

اگر این اتفاق گاه‌به‌گاه باشد، معمولاً نگران‌کننده نیست. اما ترجیح مداوم یک دست در سن پایین، به‌خصوص همراه با ضعف یا سفتی طرف دیگر بدن، باید توسط پزشک بررسی شود.

آیا دیر حرف‌زدن در نوزاد نارس طبیعی است؟

نوزاد نارس ممکن است با توجه به سن اصلاح‌شده دیرتر حرف بزند، اما باید به‌تدریج به صداها واکنش نشان دهد، غان‌وغون کند، با مراقب تعامل داشته باشد و از ژست‌هایی مانند اشاره استفاده کند. نبود این مهارت‌ها یا پسرفت ارتباطی نیازمند ارزیابی است.

آیا تمرین‌های خانگی جای فیزیوتراپی را می‌گیرد؟

خیر. بازی و فعالیت خانگی مفید است، اما جای معاینه و برنامه تخصصی را نمی‌گیرد. تمرین‌های حرکتی باید متناسب با وضعیت کودک و ترجیحاً طبق نظر متخصص انجام شوند.

تا چه زمانی باید سن اصلاح‌شده را در نظر بگیریم؟

معمولاً تا دو سالگی برای تفسیر نقاط عطف رشد از سن اصلاح‌شده استفاده می‌شود. پزشک ممکن است در نوزادان بسیار نارس یا کودکان دارای تأخیر، پیگیری اصلاح‌شده و تخصصی را مدت بیشتری ادامه دهد.

چه زمانی ارزیابی تکاملی لازم است؟

در ویزیت‌های منظم باید موارد زیر بررسی شوند:

وزن، قد و دور سر؛
کنترل سر و تنه؛
تقارن حرکات؛
بینایی و دنبال‌کردن اشیا؛
واکنش به صدا و وضعیت شنوایی؛
تغذیه و بلع؛
حرکات ظریف و درشت؛
مهارت‌های ارتباطی و اجتماعی؛
نیاز به خدمات توان‌بخشی.

آکادمی اطفال آمریکا غربالگری استاندارد رشد را در سنین مشخص، از جمله ۹، ۱۸ و ۳۰ ماهگی، توصیه می‌کند. برای نوزادان نارس، علاوه بر این غربالگری‌ها، پایش رشد در ویزیت‌های معمول اهمیت ویژه‌ای دارد. در برخی کودکان پرخطر، ارزیابی جامع در حدود دو سالگی اصلاح‌شده نیز انجام می‌شود.

جمع‌بندی

رشد حرکتی و شناختی نوزادان نارس ممکن است در ماه‌های اول با سرعت متفاوتی پیش برود. برای حمایت بهتر از کودک:

مهارت‌ها را بر اساس سن اصلاح‌شده بررسی کنید؛
کودک را با نوزادان رسیده در همان سن تقویمی مقایسه نکنید؛
به روند پیشرفت و تقارن حرکات توجه کنید؛
برای بازی روی شکم در زمان بیداری و حرکت آزاد فرصت فراهم کنید؛
با کودک صحبت کنید و به صداها و حرکات او پاسخ دهید؛
از تمرین‌های اجباری و روش‌های نامطمئن اینترنتی پرهیز کنید؛
شنوایی و بینایی را در زمان توصیه‌شده بررسی کنید؛
پسرفت رشدی، سفتی یا شلی شدید، عدم تقارن و واکنش ضعیف به صدا یا چهره را جدی بگیرید؛
در صورت نگرانی، ارزیابی را به امید «خودبه‌خود برطرف‌شدن» به تأخیر نیندازید.

این مقاله برای آگاهی عمومی است و جایگزین معاینه پزشک کودک، متخصص مغز و اعصاب کودکان یا تیم تکامل کودک نمی‌شود.