اولین معاینه چشم کودک در چه سنی انجام می‌شود؟ زمان‌بندی از نوزادی تا مدرسه
بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت
تخصص: فوق‌تخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۳ آبان ۱۴۰۵ (۴ نوامبر ۲۰۲۶)
خلاصه مطلب:
اولین بررسی چشم نوزاد معمولاً در روزهای نخست زندگی و پیش از ترخیص از بیمارستان انجام می‌شود. در این بررسی، پزشک ظاهر چشم‌ها، واکنش مردمک‌ها و رفلکس قرمز را ارزیابی می‌کند. پس از آن، سلامت چشم و بینایی کودک در ویزیت‌های مراقبت دوره‌ای بررسی می‌شود. در ۶ تا ۱۲ ماهگی ارزیابی دوباره چشم‌ها اهمیت دارد، از ۱۲ ماهگی تا ۳ سالگی می‌توان از دستگاه‌های غربالگری بینایی استفاده کرد و بین ۳ تا ۵ سالگی باید سنجش حدت بینایی متناسب با توانایی کودک انجام شود. بعد از ۵ سالگی نیز غربالگری باید هر ۱ تا ۲ سال تکرار شود. اگر کودک علائم غیرطبیعی، سابقه خانوادگی بیماری چشمی یا عوامل خطر داشته باشد، نباید منتظر سن غربالگری بعدی ماند.
چشم کودک از همان بدو تولد در حال رشد است و بعضی مشکلات بینایی ممکن است در ظاهر مشخص نباشند. برای همین، حتی اگر فرزندتان خوب به نظر می‌رسد و به اشیا واکنش نشان می‌دهد، بررسی منظم چشم‌ها را جدی بگیرید.
مادرها معمولاً سؤال‌های زیادی دارند: آیا لوچی چشم نوزاد طبیعی است؟ نزدیک نشستن کودک به تلویزیون نشانه ضعف بینایی است؟ اگر کودک هنوز حرف نمی‌زند یا حروف را نمی‌شناسد، چطور چشمش را معاینه می‌کنند؟ آیا معاینه چشم با قطره درد دارد؟
در این مطلب، زمان مناسب معاینه چشم کودک، روش‌های غربالگری در سنین مختلف و نشانه‌هایی را توضیح می‌دهیم که نباید نادیده گرفته شوند.
اولین معاینه چشم کودک چه زمانی است؟
اولین بررسی چشم کودک در دوره نوزادی و معمولاً پیش از ترخیص از بیمارستان انجام می‌شود. در این مرحله پزشک ظاهر چشم‌ها، مردمک‌ها و رفلکس قرمز را بررسی می‌کند تا بعضی مشکلات مادرزادی مانند آب‌مروارید، کدورت قرنیه یا ناهنجاری‌های ساختاری چشم شناسایی شوند.
اما بررسی چشم به دوران نوزادی محدود نمی‌شود. طبق توصیه آکادمی چشم‌پزشکی آمریکا، ارزیابی سلامت چشم باید در ویزیت‌های دوره‌ای کودک ادامه پیدا کند و با افزایش سن، روش‌های دقیق‌تری برای سنجش بینایی به کار برود.
نکته مهم این است که غربالگری چشم با معاینه کامل چشم‌پزشکی تفاوت دارد. همه کودکان سالم لزوماً به معاینه کامل توسط چشم‌پزشک در هر مرحله نیاز ندارند؛ اما اگر نتیجه غربالگری غیرطبیعی باشد یا کودک در گروه پرخطر قرار بگیرد، باید برای معاینه تخصصی ارجاع شود.
زمان‌بندی معاینه چشم کودک از نوزادی تا مدرسه
بررسی بینایی باید متناسب با سن و میزان همکاری کودک انجام شود. در نوزاد نمی‌توان از تابلوی بینایی استفاده کرد، اما در کودک پیش‌دبستانی می‌توان با تصاویر و نمادها قدرت بینایی هر چشم را سنجید.
|
سن کودک |
بررسی‌های موردنیاز |
مسئول بررسی |
|---|---|---|
|
بدو تولد تا ۶ ماهگی |
بررسی ظاهر چشم، مردمک، رفلکس قرمز و واکنش به نور و چهره |
پزشک نوزاد یا اطفال |
|
۶ تا ۱۲ ماهگی |
بررسی مجدد سلامت چشم، دنبال کردن اشیا و هم‌راستایی چشم‌ها |
پزشک اطفال؛ در صورت نیاز چشم‌پزشک |
|
۱۲ تا ۳۶ ماهگی |
بررسی حرکات و سلامت چشم و در صورت امکان غربالگری با دستگاه فتواسکرینینگ |
پزشک اطفال یا فرد آموزش‌دیده |
|
۳ تا ۵ سالگی |
سنجش حدت بینایی هر چشم با تصاویر یا نمادها و بررسی انحراف چشم |
پزشک، اپتومتریست یا چشم‌پزشک |
|
۵ سالگی به بعد |
تکرار غربالگری بینایی هر ۱ تا ۲ سال |
پزشک یا متخصص بینایی |
توجه: این جدول برنامه غربالگری کودکان بدون علامت است. کودکانی که مشکل چشمی شناخته‌شده، انحراف چشم، سابقه خانوادگی مهم یا نتیجه غربالگری غیرطبیعی دارند، ممکن است به معاینه زودتر و فواصل پیگیری کوتاه‌تر نیاز داشته باشند.
معاینه چشم نوزاد چگونه انجام می‌شود؟
یکی از مهم‌ترین بررسی‌های چشم در دوران نوزادی، آزمایش رفلکس قرمز است. پزشک با استفاده از افتالموسکوپ یا وسیله مناسب، نور را به داخل چشم می‌تاباند و انعکاس نور از قسمت‌های داخلی چشم را بررسی می‌کند.
در چشم سالم، انعکاس قرمز یا نارنجی‌رنگی از مردمک دیده می‌شود. این انعکاس باید در هر دو چشم وجود داشته باشد و از نظر ظاهر تقریباً متقارن باشد.
اگر رفلکس قرمز وجود نداشته باشد، سفید یا کدر باشد یا بین دو چشم تفاوت واضحی دیده شود، لازم است نوزاد هرچه سریع‌تر توسط چشم‌پزشک بررسی شود. بعضی مشکلات مانند آب‌مروارید مادرزادی یا کدورت مسیر عبور نور می‌توانند باعث تغییر این رفلکس شوند.
مردمک سفید را جدی بگیرید. اگر در عکس‌های گرفته‌شده با فلاش، مردمک یکی از چشم‌ها به‌صورت سفید یا غیرطبیعی روشن دیده می‌شود، کودک باید فوراً معاینه شود. این علامت گاهی با بیماری‌های جدی چشم، از جمله رتینوبلاستوما، ارتباط دارد.
البته عکس طبیعی هم جایگزین تست رفلکس قرمز و معاینه پزشکی نیست.
چه کودکانی باید زودتر به چشم‌پزشک مراجعه کنند؟
بعضی کودکان به دلیل شرایط تولد، سابقه خانوادگی یا بیماری‌های زمینه‌ای بیشتر در معرض مشکلات بینایی قرار دارند. این کودکان ممکن است به معاینه تخصصی زودتر از برنامه معمول نیاز داشته باشند.
مهم‌ترین عوامل خطر عبارت‌اند از:
-
تولد زودرس: به‌خصوص نوزادانی که در معرض رتینوپاتی نوزادان نارس (ROP) هستند و باید طبق معیارهای مشخص، غربالگری تخصصی شبکیه انجام دهند.
-
وزن کم هنگام تولد: به‌ویژه در نوزادان نارس که ممکن است با خطر بیشتر مشکلات بینایی همراه باشد.
-
سابقه خانوادگی بیماری چشمی: مانند تنبلی چشم، انحراف چشم، آب‌مروارید مادرزادی، آب‌سیاه مادرزادی یا رتینوبلاستوما.
-
اختلالات تکاملی یا بیماری‌های زمینه‌ای: مانند سندرم داون و بعضی بیماری‌های عصبی و ژنتیکی.
-
ناهنجاری‌های ظاهری چشم: مانند کدورت قرنیه، افتادگی پلک یا تفاوت غیرطبیعی اندازه چشم‌ها.
-
حرکات غیرطبیعی چشم: مانند لرزش مداوم چشم یا انحراف ثابت.
اگر کودک در یکی از این گروه‌ها قرار دارد، بهتر است درباره زمان معاینه تخصصی با پزشک مشورت کنید.
علائم هشدار مشکلات بینایی در کودکان
همه مشکلات بینایی با قرمزی چشم یا شکایت از تاری دید همراه نیستند. بعضی کودکان نمی‌توانند مشکل خود را توضیح دهند و ممکن است والدین تنها از روی رفتار آن‌ها متوجه اختلال بینایی شوند.
نشانه‌های هشدار در نوزاد و شیرخوار
-
انحراف ثابت یکی از چشم‌ها به داخل یا خارج در هر سنی
-
ادامه یا تکرار انحراف چشم پس از ۴ ماهگی
-
ناتوانی در دنبال کردن چهره یا اسباب‌بازی متحرک تا حدود ۳ ماهگی
-
سفید یا کدر بودن مردمک
-
تفاوت واضح اندازه یا واکنش مردمک‌ها
-
کدورت قرنیه یا بزرگ به نظر رسیدن غیرطبیعی چشم
-
حساسیت شدید به نور همراه با اشک‌ریزش مداوم
-
افتادگی پلک به‌طوری‌که جلوی دید کودک را بگیرد
-
حرکات لرزشی و غیرطبیعی چشم‌ها
نشانه‌های هشدار در کودک خردسال و دانش‌آموز
-
نزدیک کردن بیش از حد کتاب یا اسباب‌بازی به چشم
-
نزدیک نشستن مداوم به تلویزیون
-
کج کردن سر برای نگاه کردن به اشیا
-
بستن یک چشم هنگام تماشای تلویزیون یا دیدن اشیای دور
-
مالیدن مکرر چشم‌ها یا پلک زدن بیش از حد
-
شکایت از سردرد، خستگی چشم یا ناراحتی هنگام مطالعه
-
برخورد مکرر با وسایل یا تشخیص ندادن اشیای دور
-
مشکل در دیدن نوشته‌های روی تخته
-
کاهش تمرکز هنگام انجام فعالیت‌های دیداری
وجود یکی از این نشانه‌ها لزوماً به معنی بیماری چشمی نیست، اما اگر تکرار شود باید توسط پزشک بررسی شود.
آیا انحراف چشم نوزاد طبیعی است؟
بعضی والدین در ماه‌های اول متوجه می‌شوند که چشم نوزاد گاهی به سمت داخل یا خارج منحرف می‌شود. در اوایل زندگی، کنترل حرکات چشم هنوز کامل نشده است و انحراف متناوب و کوتاه‌مدت ممکن است دیده شود.
با این حال، انحراف ثابت چشم در هیچ سنی نباید طبیعی فرض شود. همچنین اگر انحراف متناوب بعد از حدود ۴ ماهگی ادامه پیدا کند یا مرتب تکرار شود، کودک باید معاینه شود.
گاهی ظاهر صورت نوزاد به دلیل چین‌های پوستی کنار بینی طوری است که چشم‌ها لوچ به نظر می‌رسند، درحالی‌که هم‌راستایی واقعی چشم‌ها طبیعی است. به این حالت شبه‌انحراف چشم گفته می‌شود. تشخیص تفاوت آن با انحراف واقعی بر عهده پزشک است.
تنبلی چشم چیست و چرا باید زود تشخیص داده شود؟
تنبلی چشم یا آمبلیوپی زمانی اتفاق می‌افتد که بینایی یک چشم یا گاهی هر دو چشم به‌درستی رشد نکند. در این وضعیت، مغز تصویر واضحی از چشم ضعیف دریافت نمی‌کند و به‌تدریج بیشتر از چشم قوی استفاده می‌کند.
تنبلی چشم ممکن است به دلایل مختلفی ایجاد شود:
-
اختلاف زیاد شماره چشم‌ها
-
انحراف چشم
-
عیوب انکساری مانند دوربینی یا نزدیک‌بینی شدید
-
مشکلاتی که مسیر ورود نور به چشم را مسدود می‌کنند، مانند آب‌مروارید مادرزادی یا افتادگی شدید پلک
یکی از مشکلات تنبلی چشم این است که کودک ممکن است هیچ شکایتی نداشته باشد؛ چون با چشم سالم خود محیط را می‌بیند. به همین دلیل، غربالگری بینایی اهمیت زیادی دارد.
درمان هرچه زودتر آغاز شود، معمولاً نتیجه بهتری خواهد داشت. با این حال، تصور اینکه بعد از ۷ سالگی دیگر هیچ درمانی مؤثر نیست، درست نیست. مطالعات نشان داده‌اند که بعضی کودکان بزرگ‌تر و حتی نوجوانان نیز ممکن است از درمان سود ببرند، هرچند میزان موفقیت با افزایش سن کاهش پیدا می‌کند.
تنبلی چشم چگونه درمان می‌شود؟
روش درمان به علت و شدت تنبلی چشم بستگی دارد و باید توسط چشم‌پزشک تعیین شود. روش‌های رایج عبارت‌اند از:
-
عینک: برای اصلاح نزدیک‌بینی، دوربینی یا اختلاف شماره چشم‌ها.
-
بستن چشم قوی‌تر: با استفاده از پچ مخصوص برای وادار کردن مغز به استفاده بیشتر از چشم ضعیف‌تر.
-
قطره چشمی: در بعضی کودکان از قطره آتروپین برای تار کردن موقت دید چشم قوی‌تر استفاده می‌شود.
-
درمان علت زمینه‌ای: در مشکلاتی مانند آب‌مروارید یا افتادگی شدید پلک، ممکن است درمان تخصصی یا جراحی لازم باشد.
والدین نباید بدون تجویز پزشک چشم سالم کودک را ببندند یا از قطره‌های چشمی استفاده کنند.
معاینه چشم کودک چگونه انجام می‌شود؟
روش معاینه به سن کودک و میزان همکاری او بستگی دارد. برای بررسی بینایی، کودک حتماً نباید خواندن حروف را بلد باشد.
معاینه نوزاد و شیرخوار
پزشک ظاهر چشم‌ها، واکنش مردمک به نور، رفلکس قرمز و هم‌راستایی چشم‌ها را بررسی می‌کند. همچنین ممکن است از کودک خواسته شود با چشم خود چهره یا اسباب‌بازی متحرک را دنبال کند.
غربالگری کودک ۱ تا ۳ ساله
در این سن ممکن است از دستگاه فتواسکرینینگ استفاده شود. دستگاه با تاباندن نور و ثبت بازتاب آن از چشم، احتمال وجود بعضی عیوب انکساری و عوامل خطر تنبلی چشم را بررسی می‌کند.
این روش به همکاری کلامی کودک نیاز ندارد؛ بنابراین برای خردسالانی که هنوز نمی‌توانند به سؤال‌های پزشک پاسخ دهند، مفید است.
سنجش بینایی کودک ۳ تا ۵ ساله
در این سن می‌توان از تابلوهای مخصوص دارای تصاویر یا نمادهایی مانند شکل‌های ساده و حروف جهت‌دار استفاده کرد.
معمولاً هر چشم به‌صورت جداگانه بررسی می‌شود تا اختلاف بینایی دو چشم مشخص شود. اگر کودک توانایی همکاری داشته باشد، سنجش حدت بینایی می‌تواند از ۳ سالگی آغاز شود؛ اما در بیشتر کودکان حدود ۳ تا ۴ سالگی امکان انجام آن بهتر فراهم می‌شود.
معاینه تخصصی با قطره
اگر غربالگری غیرطبیعی باشد یا پزشک به وجود عیب انکساری یا بیماری چشمی مشکوک شود، ممکن است قطره گشادکننده مردمک و فلج‌کننده موقت تطابق تجویز کند.
این قطره به پزشک کمک می‌کند شماره واقعی چشم کودک را دقیق‌تر اندازه‌گیری کند و قسمت‌های داخلی چشم را بهتر ببیند.
بعد از استفاده از قطره، ممکن است کودک برای چند ساعت دچار تاری دید نزدیک و حساسیت به نور شود. مدت اثر به نوع قطره بستگی دارد و در بعضی معاینات ممکن است طولانی‌تر باشد. عوارض جدی نادر هستند، اما قطره باید با توجه به سن و شرایط کودک و طبق نظر پزشک استفاده شود.
چه کسی باید چشم کودک را معاینه کند؟
نوع معاینه مشخص می‌کند که مراجعه به چه متخصصی لازم است:
-
پزشک اطفال: برای بررسی اولیه چشم و غربالگری در ویزیت‌های مراقبت کودک.
-
اپتومتریست: برای سنجش حدت بینایی و بررسی عیوب انکساری و ارجاع در صورت نیاز.
-
چشم‌پزشک: برای تشخیص و درمان بیماری‌های چشم، مشکلات ساختاری و اختلالات بینایی.
-
چشم‌پزشک کودکان: برای بررسی تخصصی مشکلاتی مانند انحراف چشم، تنبلی چشم و بیماری‌های مادرزادی.
اگر رفلکس قرمز غیرطبیعی است، مردمک سفید دیده می‌شود یا انحراف ثابت وجود دارد، مراجعه به چشم‌پزشک را به تعویق نیندازید.
چگونه در خانه از سلامت چشم کودک مراقبت کنیم؟
مراقبت روزمره از چشم‌ها می‌تواند به حفظ سلامت بینایی کمک کند، اما جایگزین غربالگری و معاینه پزشکی نیست.
-
بازی در فضای باز: زمان کافی برای فعالیت بیرون از خانه در طول روز در نظر بگیرید. گذراندن وقت در فضای باز با کاهش خطر ابتلا به نزدیک‌بینی در کودکان ارتباط دارد.
-
مدیریت زمان صفحه‌نمایش: استفاده طولانی و بدون وقفه از موبایل و تبلت را محدود کنید و بین فعالیت‌های نزدیک، فرصت استراحت و نگاه کردن به فاصله دور فراهم کنید.
-
تغذیه متنوع: میوه‌ها، سبزیجات و مواد غذایی متنوع به سلامت عمومی و رشد کودک کمک می‌کنند.
-
استفاده از عینک تجویزشده: اگر پزشک برای کودک عینک تجویز کرده است، طبق دستور از آن استفاده کنید.
-
محافظت در برابر آسیب: اسباب‌بازی‌های نوک‌تیز، مواد شیمیایی و وسایل پرتاب‌شونده را از دسترس کودک دور نگه دارید و از تاباندن لیزر به چشم جلوگیری کنید.
-
پیگیری معاینات: حتی اگر کودک هیچ شکایتی ندارد، غربالگری‌های متناسب با سن را انجام دهید.
سؤالات متداول درباره معاینه چشم کودک
اولین معاینه چشم نوزاد چه زمانی انجام می‌شود؟
اولین بررسی چشم معمولاً در روزهای نخست تولد و پیش از ترخیص از بیمارستان انجام می‌شود. این بررسی شامل مشاهده ظاهر چشم‌ها و تست رفلکس قرمز است.
نوزاد از چه سنی می‌تواند چهره مادر را دنبال کند؟
توانایی تمرکز و دنبال کردن اشیا به‌تدریج رشد می‌کند. تا حدود ۳ ماهگی، بیشتر نوزادان می‌توانند چهره یا اسباب‌بازی متحرک را با چشم دنبال کنند. اگر کودک تا این سن چنین واکنشی ندارد، بهتر است توسط پزشک بررسی شود.
لوچ شدن چشم نوزاد تا چند ماهگی طبیعی است؟
انحراف متناوب و کوتاه‌مدت ممکن است در ماه‌های اول دیده شود و معمولاً تا حدود ۴ ماهگی برطرف می‌شود. انحراف ثابت در هر سنی و انحراف مکرر پس از ۴ ماهگی نیاز به معاینه دارد.
از کجا بفهمم نوزادم خوب می‌بیند؟
واکنش به نور، تمرکز روی چهره و دنبال کردن اسباب‌بازی از نشانه‌های رشد بینایی هستند. بااین‌حال، مشاهده این واکنش‌ها به‌تنهایی سلامت کامل چشم را ثابت نمی‌کند و غربالگری پزشکی همچنان ضروری است.
آیا معاینه چشم کودک با قطره خطرناک است؟
قطره‌های مورد استفاده برای گشاد کردن مردمک و اندازه‌گیری دقیق شماره چشم معمولاً به‌خوبی تحمل می‌شوند. ممکن است برای چند ساعت تاری دید و حساسیت به نور ایجاد کنند. نوع قطره و مقدار آن باید توسط پزشک تعیین شود.
کودک ۳ ساله‌ام هنوز حروف را نمی‌شناسد؛ چطور چشمش را معاینه می‌کنند؟
برای سنجش بینایی کودکان از تصاویر و نمادهای ساده استفاده می‌شود. همچنین می‌توان در صورت نیاز از دستگاه‌های غربالگری مانند فتواسکرینر استفاده کرد که برای بررسی به خواندن یا پاسخ کلامی کودک نیاز ندارند.
آیا غربالگری چشم در مدرسه کافی است؟
خیر. غربالگری مدرسه برای شناسایی برخی مشکلات بینایی مفید است، اما جایگزین معاینه تخصصی نیست. اگر کودک سابقه خانوادگی بیماری چشمی، علائم مشکوک یا نتیجه غربالگری غیرطبیعی دارد، باید معاینه دقیق‌تری انجام شود.
اگر کودک هنگام معاینه همکاری نکند چه کار کنیم؟
می‌توانید پیش از مراجعه با بازی کردن نقش پزشک، کودک را با روند معاینه آشنا کنید. استفاده از تصاویر و وسایل بازی و مراجعه به چشم‌پزشک باتجربه در معاینه کودکان نیز کمک‌کننده است. در صورت امکان، بخشی از بررسی را می‌توان در نوبت بعدی تکمیل کرد.
آیا استفاده از عینک باعث ضعیف شدن چشم کودک می‌شود؟
خیر. عینک تجویزشده برای اصلاح عیب انکساری و کمک به رشد مناسب بینایی استفاده می‌شود. استفاده از عینک باعث تنبل شدن چشم نمی‌شود و قطع یا تغییر خودسرانه آن می‌تواند روند درمان را مختل کند.
هر چند وقت یک‌بار باید چشم کودک معاینه شود؟
برای کودکان بدون مشکل، غربالگری از بدو تولد آغاز می‌شود، در ویزیت‌های دوره‌ای ادامه پیدا می‌کند، سنجش حدت بینایی در سن ۳ تا ۵ سالگی انجام می‌شود و پس از ۵ سالگی معمولاً هر ۱ تا ۲ سال تکرار می‌شود. کودکان دارای مشکل چشمی ممکن است به پیگیری‌های نزدیک‌تر نیاز داشته باشند.
آیا نزدیک نشستن کودک به تلویزیون باعث ضعیف شدن چشم می‌شود؟
نزدیک نشستن به تلویزیون به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که چشم کودک آسیب دیده است. بااین‌حال، اگر کودک همیشه برای دیدن تلویزیون به صفحه نزدیک می‌شود، ممکن است دچار عیب انکساری یا مشکل بینایی باشد و بهتر است معاینه شود.
جمع‌بندی
اولین بررسی چشم کودک از دوران نوزادی آغاز می‌شود و در ویزیت‌های مراقبت دوره‌ای ادامه پیدا می‌کند. در ۶ تا ۱۲ ماهگی سلامت چشم و هم‌راستایی آن دوباره بررسی می‌شود، از ۱۲ ماهگی تا ۳ سالگی می‌توان از روش‌های غربالگری دستگاهی کمک گرفت و در سن ۳ تا ۵ سالگی باید حدت بینایی کودک سنجیده شود. بعد از ۵ سالگی نیز غربالگری معمولاً هر ۱ تا ۲ سال تکرار می‌شود.
اگر کودک انحراف ثابت چشم، مردمک سفید، مشکل در دنبال کردن اشیا یا سابقه خانوادگی بیماری‌های چشمی دارد، نباید منتظر سن معاینه بعدی بمانید. تشخیص و درمان زودهنگام مشکلاتی مانند تنبلی چشم می‌تواند از باقی ماندن اختلال بینایی جلوگیری کند.
این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک یا چشم‌پزشک نیست.
بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت
تخصص: فوق‌تخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۳ آبان ۱۴۰۵ (۴ نوامبر ۲۰۲۶)
