چشم نوزاد؛ مراقبت، ترشحات، اشکریزش و علائم عفونت
بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۳ آبان ۱۴۰۵ (۴ نوامبر ۲۰۲۶)
خلاصه مطلب:
چشم نوزاد در روزهای اول تولد ممکن است کمی پفکرده باشد یا ترشحات سفید و زردرنگ داشته باشد. بعضی از این تغییرات به دلیل شرایط زایمان، تحریک چشم یا بسته بودن مجرای اشکی ایجاد میشوند و لزوماً نشانه عفونت نیستند. بااینحال، قرمزی چشم، تورم پلک، ترشح چرکی و حساسیت به نور در نوزاد نیاز به بررسی پزشکی دارد.
برای مراقبت از چشم نوزاد باید دستها را قبل از تماس با چشم شست، ترشحات اطراف پلک را با گاز تمیز و آب جوشیده سردشده بهآرامی پاک کرد و از ریختن شیر مادر، گلاب، چای یا قطرههای دارویی بدون تجویز پزشک خودداری کرد.
چشم نوزاد در روزهای اول تولد چه ظاهری دارد؟
چشم نوزاد پس از تولد ممکن است با چشم یک کودک بزرگتر تفاوت داشته باشد. پف پلکها، قرمزی خفیف یا کمی ترشح در روزهای ابتدایی گاهی به دلیل فشار زایمان یا تماس با مواد و قطرههای مورد استفاده در زمان تولد ایجاد میشود.
برخی از تغییرات طبیعی چشم نوزاد عبارتاند از:
-
پف پلکها: ممکن است در روزهای اول تولد دیده شود و بهتدریج کاهش پیدا کند.
-
اشکریزش: ممکن است به دلیل تکامل نیافتن کامل سیستم تخلیه اشک اتفاق بیفتد.
-
ترشحات کم و چسبندگی پلک: گاهی به علت بسته بودن مجرای اشکی ایجاد میشود.
-
تغییر رنگ چشم: رنگ چشم بعضی نوزادان در ماههای ابتدایی تغییر میکند و ممکن است تا حدود یکسالگی یا بیشتر تثبیت شود.
-
حرکات ناهماهنگ چشمها: در هفتههای اول ممکن است گاهی دیده شود؛ اما انحراف مداوم یا شدید باید بررسی شود.
اگر تغییرات چشم با درد، قرمزی شدید، تورم یا ترشح چرکی همراه باشد، نباید آن را صرفاً طبیعی در نظر گرفت.
رنگ چشم نوزاد چه زمانی مشخص میشود؟
رنگ چشم نوزاد به میزان و نحوه توزیع رنگدانهای به نام ملانین در عنبیه بستگی دارد. بعضی نوزادان هنگام تولد چشمهای روشنتری دارند و در ماههای بعد رنگ چشم آنها تیرهتر میشود.
این تغییر بهتدریج اتفاق میافتد و ممکن است تا یکسالگی یا حتی مدت بیشتری ادامه داشته باشد. ژنتیک والدین در تعیین رنگ نهایی چشم نقش مهمی دارد؛ اما نمیتوان فقط با مشاهده رنگ چشم نوزاد در روزهای اول، رنگ نهایی آن را با اطمینان پیشبینی کرد.
مراقبت از چشم نوزاد چگونه انجام میشود؟
چشم نوزاد به مراقبت ملایم و رعایت بهداشت نیاز دارد. برای تمیز کردن اطراف چشم، لازم نیست از مواد ضدعفونیکننده یا محصولات آرایشی استفاده کنید.
روش صحیح تمیز کردن چشم نوزاد:
-
دستهای خود را با آب و صابون بشویید.
-
یک گاز استریل یا پد تمیز آماده کنید.
-
گاز را با سرم فیزیولوژی استریل یا آب جوشیدهای که کاملاً سرد شده است، مرطوب کنید.
-
ترشحات اطراف پلک را بهآرامی پاک کنید.
-
برای هر چشم از گاز جداگانه استفاده کنید.
-
از فشار دادن کره چشم یا مالش شدید پلکها خودداری کنید.
اگر ترشحات دوباره ایجاد شدند یا همراه با قرمزی و تورم بودند، باید علت آن توسط پزشک بررسی شود.
چه موادی را نباید داخل چشم نوزاد ریخت؟
برای تمیز کردن چشم نوزاد از مواد خانگی یا داروهای بدون تجویز استفاده نکنید.
موارد زیر برای استفاده خودسرانه داخل چشم نوزاد مناسب نیستند:
-
شیر مادر
-
گلاب
-
چای
-
عرقیات گیاهی
-
آبنمک خانگی
-
قطرههای چشمی باقیمانده از درمان قبلی
-
پمادهای آنتیبیوتیکی بدون تجویز پزشک
این مواد ممکن است باعث تحریک یا آلودگی چشم شوند و تشخیص و درمان درست را به تأخیر بیندازند.
ترشحات چشم نوزاد نشانه چیست؟
ترشح چشم نوزاد میتواند علتهای مختلفی داشته باشد. رنگ ترشح بهتنهایی برای تشخیص عفونت کافی نیست و پزشک باید وضعیت پلک، سفیدی چشم و سایر علائم را بررسی کند.
بسته بودن مجرای اشکی
یکی از علتهای شایع اشکریزش و ترشحات چشم در نوزادان، بسته بودن یا تنگی مجرای اشکی است.
مجرای اشکی مسیری است که اشک را از سطح چشم به داخل بینی هدایت میکند. اگر این مسیر بهخوبی باز نباشد، اشک در چشم جمع میشود و ممکن است ترشحات چسبناک یا زردرنگ در گوشه چشم ایجاد شود.
علائم احتمالی بسته بودن مجرای اشکی:
-
اشکریزش مداوم یا تکرارشونده
-
جمع شدن ترشحات در گوشه چشم
-
چسبیدن پلکها پس از خواب
-
معمولاً نبود قرمزی واضح در سفیدی چشم
در بسیاری از نوزادان، این مشکل با رشد کودک و باز شدن طبیعی مجرای اشکی برطرف میشود.
ماساژ مجرای اشکی نوزاد
اگر پزشک بسته بودن مجرای اشکی را تأیید کند، ممکن است ماساژ ملایم ناحیه مجرای اشکی را توصیه کند.
برای انجام ماساژ:
-
ابتدا دستها را کاملاً بشویید.
-
انگشت تمیز خود را در گوشه داخلی چشم، نزدیک بینی قرار دهید.
-
با فشار ملایم و کنترلشده، حرکت رو به پایین در امتداد کنار بینی انجام دهید.
-
از فشار مستقیم روی کره چشم خودداری کنید.
تعداد دفعات و روش ماساژ را از پزشک یاد بگیرید. اگر گوشه داخلی چشم قرمز، متورم و دردناک شد یا کودک تب کرد، ماساژ را متوقف کنید و سریع به پزشک مراجعه کنید؛ زیرا ممکن است عفونت کیسه اشکی ایجاد شده باشد.
عفونت چشم نوزاد
عفونت ملتحمه یا التهاب ملتحمه نوزادی که به آن چشم صورتی نوزاد هم گفته میشود، میتواند در اثر باکتری، ویروس یا تحریک شیمیایی ایجاد شود.
این مشکل در چهار هفته اول زندگی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا بعضی عفونتها ممکن است به قرنیه و بینایی نوزاد آسیب بزنند.
علائم احتمالی عفونت چشم نوزاد:
-
قرمزی سفیدی چشم
-
تورم پلکها
-
ترشح چرکی سفید، زرد یا سبز
-
چسبیدن پلکها به یکدیگر
-
حساسیت به نور
-
التهاب و حساسیت اطراف چشم
در صورت مشاهده این علائم، نوزاد باید سریع معاینه شود. درمان به علت عفونت بستگی دارد و ممکن است به داروی موضعی، خوراکی یا تزریقی نیاز باشد.
چرا نوزاد دچار عفونت چشم میشود؟
عفونت چشم نوزاد میتواند به دلایل مختلفی اتفاق بیفتد.
عفونت کلامیدیایی
باکتری کلامیدیا ممکن است هنگام عبور نوزاد از کانال زایمان از مادر به کودک منتقل شود. علائم معمولاً حدود ۵ تا ۱۲ روز پس از تولد ظاهر میشوند و ممکن است شامل قرمزی چشم، تورم پلک و ترشح چرکی باشند.
درمان این عفونت معمولاً به آنتیبیوتیک خوراکی نیاز دارد و قطره چشمی بهتنهایی برای درمان کافی نیست.
عفونت گنوکوکی
این عفونت در اثر انتقال باکتری گنوره از مادر به نوزاد هنگام زایمان ایجاد میشود. علائم ممکن است در ۲ تا ۵ روز اول تولد ظاهر شوند.
ترشح چرکی فراوان، تورم شدید پلک و قرمزی چشم از نشانههای مهم آن هستند. این عفونت میتواند بهسرعت به قرنیه آسیب برساند و حتی بینایی نوزاد را تهدید کند؛ بنابراین یک وضعیت اورژانسی است.
تحریک شیمیایی چشم
گاهی قطره یا پماد پیشگیری از عفونت که پس از تولد برای نوزاد استفاده میشود، باعث قرمزی یا تورم خفیف چشم میشود.
این حالت معمولاً طی ۲۴ تا ۳۶ ساعت یا چند روز برطرف میشود؛ اما اگر علائم ادامه پیدا کرد یا شدید شد، باید پزشک نوزاد را معاینه کند.
عفونت ویروسی
برخی ویروسها، از جمله ویروس هرپس، میتوانند هنگام زایمان به نوزاد منتقل شوند. این عفونتها ممکن است با قرمزی چشم، ترشح، تاولهای پوستی یا علائم عمومی بیماری همراه باشند و به بررسی فوری پزشکی نیاز دارند.
آیا برای چشم نوزاد هنگام تولد قطره میریزند؟
در بسیاری از کشورها، برای پیشگیری از عفونت شدید چشمی نوزاد، پس از تولد از داروی چشمی پیشگیرانه استفاده میشود. هدف اصلی این اقدام، پیشگیری از عفونت گنوکوکی است که میتواند به قرنیه آسیب جدی وارد کند.
نوع داروی پیشگیرانه و دستورالعمل استفاده از آن ممکن است با توجه به سیاستهای بهداشتی هر کشور متفاوت باشد.
این داروها برای پیشگیری استفاده میشوند و جایگزین بررسی و درمان عفونت در نوزادی که علائم بیماری دارد نیستند.
چه زمانی ترشحات چشم نوزاد خطرناک است؟
ترشح چشم در نوزاد، بهویژه در چهار هفته اول زندگی، نباید بدون بررسی پزشکی به بسته بودن مجرای اشکی نسبت داده شود.
در صورت مشاهده موارد زیر، سریع با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید:
-
قرمزی سفیدی چشم
-
تورم یا التهاب پلک
-
ترشح چرکی فراوان
-
بسته ماندن چشم به دلیل ترشحات
-
حساسیت شدید به نور
-
تاولهای پوستی اطراف چشم
-
تورم و قرمزی دردناک گوشه داخلی چشم
اگر نوزاد تب، بیحالی، شیر نخوردن یا بدحالی عمومی دارد، باید فوراً ارزیابی پزشکی شود.
پرسشهای متداول درباره چشم نوزاد
آیا ترشح زرد چشم نوزاد طبیعی است؟
گاهی ترشح کم و چسبناک به علت بسته بودن مجرای اشکی ایجاد میشود؛ اما ترشح زرد یا سبز بهتنهایی طبیعی بودن مشکل را ثابت نمیکند. اگر نوزاد کمتر از چهار هفته دارد، بهتر است علت ترشح توسط پزشک بررسی شود.
آیا میتوان چشم نوزاد را با شیر مادر شستوشو داد؟
خیر. شیر مادر برای تمیز کردن چشم یا درمان عفونت چشمی توصیه نمیشود. برای پاک کردن ترشحات اطراف چشم از گاز تمیز و سرم فیزیولوژی استریل یا آب جوشیده سردشده استفاده کنید.
چرا چشم نوزاد همیشه اشک دارد؟
یکی از علتهای شایع اشکریزش مداوم در نوزادان، بسته بودن مجرای اشکی است. اگر اشکریزش با قرمزی، تورم یا ترشح چرکی همراه باشد، باید نوزاد معاینه شود.
آیا بسته بودن مجرای اشکی نوزاد خطرناک است؟
در بیشتر موارد، این مشکل با رشد کودک و باز شدن طبیعی مجرا برطرف میشود. بااینحال، اگر گوشه داخلی چشم متورم و قرمز شود یا کودک تب داشته باشد، احتمال عفونت وجود دارد و مراجعه فوری ضروری است.
رنگ چشم نوزاد چه زمانی ثابت میشود؟
رنگ چشم ممکن است در ماههای اول زندگی تغییر کند. در بسیاری از کودکان، رنگ چشم تا حدود یکسالگی مشخصتر میشود؛ اما تثبیت کامل آن ممکن است بیشتر طول بکشد.
آیا انحراف چشم نوزاد طبیعی است؟
حرکات ناهماهنگ و انحراف گذرای چشمها در هفتههای ابتدایی ممکن است دیده شود. بااینحال، انحراف دائمی، شدید یا ثابت ماندن چشم در یک جهت طبیعی محسوب نمیشود و باید توسط پزشک بررسی شود.
جمعبندی
مراقبت از چشم نوزاد شامل رعایت بهداشت، پاک کردن ملایم ترشحات اطراف پلک و پرهیز از استفاده خودسرانه از قطرهها و مواد خانگی است. اشکریزش و ترشح خفیف ممکن است به دلیل بسته بودن مجرای اشکی ایجاد شود؛ اما قرمزی چشم، تورم پلک و ترشح چرکی میتوانند نشانه عفونت باشند.
از آنجا که بعضی عفونتهای چشمی نوزادان بهسرعت پیشرفت میکنند، در صورت مشاهده علائم التهاب یا ترشح غیرطبیعی، معاینه پزشکی را به تأخیر نیندازید.
بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۳ آبان ۱۴۰۵ (۴ نوامبر ۲۰۲۶)
منابع علمی
-
Centers for Disease Control and Prevention (CDC). راهنمای عفونت ملتحمه در نوزادان؛ علتها، علائم، زمان شروع عفونت و روشهای درمان.
مشاهده راهنمای CDC درباره عفونت چشم نوزادان -
National Eye Institute (NEI). اطلاعات علمی درباره التهاب ملتحمه نوزادی، علائم هشدار و علتهای احتمالی قرمزی و ترشح چشم.
مشاهده راهنمای NEI درباره چشم صورتی نوزاد -
American Academy of Pediatrics (AAP). پیشگیری از التهاب ملتحمه نوزادی؛ توصیههای علمی درباره پیشگیری از عفونت چشم در زمان تولد.
مشاهده راهنمای AAP درباره پیشگیری از عفونت چشم نوزاد -
British Medical Journal (BMJ). رویکرد تشخیصی و درمانی به التهاب ملتحمه در نوزادان؛ بررسی علل عفونی و غیرعفونی ترشحات چشم.
مشاهده مقاله علمی BMJ درباره التهاب ملتحمه نوزادان -
NHS. راهنمای التهاب ملتحمه؛ علائم نیازمند بررسی فوری، بهویژه قرمزی و چسبندگی چشم در نوزادان کمتر از ۳۰ روز.
مشاهده راهنمای NHS درباره التهاب ملتحمه