فتق ناف نوزاد چیست؟ علت بیرون‌زدگی ناف، علائم خطر و روش درمان
بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت
تخصص: فوق‌تخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۴ آبان ۱۴۰۵ (۵ نوامبر ۲۰۲۶)
خلاصه مطلب:
فتق ناف نوزاد زمانی ایجاد می‌شود که عضلات دیواره شکم در محل ناف پس از تولد به‌طور کامل بسته نشده باشند. در این حالت، بخشی از بافت داخل شکم می‌تواند از این فضای باز بیرون بزند و باعث برجستگی ناف شود. این برجستگی معمولاً هنگام گریه، سرفه یا زور زدن کودک بیشتر دیده می‌شود. بیشتر فتق‌های ناف کودکان بدون درمان و با رشد کودک برطرف می‌شوند؛ اما اگر برجستگی سفت و دردناک شود یا با استفراغ و تغییر رنگ پوست همراه باشد، باید فوراً به پزشک مراجعه کرد.
فتق ناف نوزاد چیست؟
فتق ناف یا امفالوسل نیست؛ این دو وضعیت با یکدیگر تفاوت دارند. فتق ناف زمانی اتفاق می‌افتد که حلقه عضلانی اطراف ناف پس از تولد به‌طور کامل بسته نشود. در نتیجه، قسمت کوچکی از روده یا بافت چربی داخل شکم ممکن است از این فضای باز عبور کند و زیر پوست ناف برجستگی ایجاد کند.
این برجستگی ممکن است در حالت عادی کوچک باشد، اما هنگام گریه کردن، سرفه یا زور زدن نوزاد بزرگ‌تر به نظر برسد. در بسیاری از کودکان، وقتی آرام می‌شوند یا دراز می‌کشند، برجستگی کمتر می‌شود یا از بین می‌رود.
فتق ناف یکی از مشکلات نسبتاً شایع دوران نوزادی است و در بیشتر موارد خطری برای کودک ایجاد نمی‌کند.
علت بیرون‌زدگی ناف نوزاد چیست؟
در دوران جنینی، بند ناف از یک فضای طبیعی در دیواره شکم عبور می‌کند. پس از تولد، این ناحیه به‌تدریج ترمیم می‌شود و عضلات اطراف آن به هم نزدیک می‌شوند. اگر این عضلات کاملاً بسته نشوند، فضای کوچکی باقی می‌ماند که می‌تواند باعث ایجاد فتق ناف شود.
برخی عوامل احتمال بروز فتق ناف را بیشتر می‌کنند:
-
تولد نوزاد به‌صورت نارس
-
وزن کم هنگام تولد
-
سابقه خانوادگی فتق ناف
البته فتق ناف ممکن است در نوزادانی هم دیده شود که هیچ‌کدام از این عوامل را ندارند.
نکته مهم: بیرون‌زدگی ناف معمولاً به دلیل اشتباه در بریدن بند ناف، بستن گیره ناف یا مراقبت نادرست والدین ایجاد نمی‌شود. مادر نباید خود را بابت بروز این مشکل مقصر بداند.
علائم فتق ناف در نوزاد چیست؟
مهم‌ترین علامت فتق ناف، برجستگی یا بیرون‌زدگی در ناحیه ناف است. این برجستگی ممکن است از روزهای ابتدایی تولد دیده شود یا در ماه‌های بعد بیشتر به چشم بیاید.
علائم معمول فتق ناف عبارت‌اند از:
-
برجسته شدن ناف یا اطراف آن
-
بزرگ‌تر شدن برجستگی هنگام گریه یا زور زدن
-
کوچک شدن برجستگی هنگام آرامش کودک
-
نرم بودن برجستگی در بیشتر مواقع
-
معمولاً نداشتن درد یا ناراحتی مشخص
اندازه برجستگی در کودکان مختلف متفاوت است. بعضی فتق‌ها فقط کمی ناف را بیرون می‌آورند، اما در برخی نوزادان برجستگی واضح‌تر است.
بزرگ بودن قسمت بیرون‌زده لزوماً به معنای خطرناک بودن فتق نیست. پزشک برای ارزیابی وضعیت کودک، اندازه فضای باز در عضلات شکم و سایر علائم را بررسی می‌کند.
آیا فتق ناف نوزاد خطرناک است؟
در بیشتر موارد خیر. فتق ناف کودکان معمولاً بدون درد است و عارضه‌ای ایجاد نمی‌کند. با رشد کودک، عضلات شکم قوی‌تر می‌شوند و فضای باز اطراف ناف به‌تدریج بسته می‌شود.
با این حال، در موارد نادر ممکن است بخشی از بافت داخل شکم در فضای فتق گیر بیفتد و نتواند به داخل شکم برگردد. به این وضعیت گیر افتادن فتق گفته می‌شود. اگر خون‌رسانی به بافت گیر افتاده نیز مختل شود، شرایط اورژانسی ایجاد خواهد شد.
علائم هشدار فتق ناف
در صورت مشاهده هر یک از نشانه‌های زیر، کودک باید فوراً در اورژانس ارزیابی شود:
-
سفت شدن ناگهانی برجستگی ناف
-
درد یا حساسیت شدید هنگام لمس ناف
-
باقی ماندن برجستگی و برنگشتن آن به حالت قبلی
-
قرمز، بنفش یا تیره شدن پوست روی ناف
-
استفراغ، به‌خصوص استفراغ همراه با درد شکم
-
بی‌قراری شدید و غیرمعمول کودک
-
تب یا امتناع از شیر خوردن همراه با علائم دیگر
این علائم ممکن است نشان‌دهنده گیر افتادن فتق یا اختلال خون‌رسانی باشند. در چنین شرایطی نباید منتظر ماند تا برجستگی خودبه‌خود برطرف شود.
فتق ناف نوزاد تا چه سنی طبیعی است؟
فتق ناف در دوران نوزادی و کودکی نسبتاً شایع است و در بیشتر موارد با بزرگ‌تر شدن کودک برطرف می‌شود.
بسیاری از فتق‌های ناف در سال‌های ابتدایی زندگی به‌تدریج بسته می‌شوند. حدود ۹۰ درصد موارد تا چهار سالگی به‌صورت خودبه‌خود برطرف می‌شوند.
اگر فتق تا چهار یا پنج سالگی باقی بماند، پزشک ممکن است جراحی را بررسی کند. البته زمان تصمیم‌گیری به اندازه فضای باز عضلات شکم، علائم کودک و معاینه پزشک بستگی دارد.
والدین نباید صرفاً به دلیل باقی ماندن برجستگی در ماه‌های ابتدایی زندگی نگران شوند. پیگیری منظم توسط متخصص کودکان کافی است، مگر اینکه علائم هشدار ظاهر شوند.
آیا فتق ناف با سکه یا چسب درمان می‌شود؟
یکی از باورهای قدیمی درباره بیرون‌زدگی ناف نوزاد این است که باید روی آن سکه قرار داد و با چسب یا پارچه محکم بست تا ناف به داخل برگردد.
این روش از نظر پزشکی توصیه نمی‌شود.
قرار دادن سکه، پنبه، پارچه یا چسب روی ناف باعث بسته شدن فضای باز عضلات شکم نمی‌شود. حتی ممکن است مشکلاتی مانند موارد زیر ایجاد کند:
-
تحریک و التهاب پوست
-
ایجاد زخم یا حساسیت پوستی
-
افزایش احتمال آلودگی و عفونت پوست
-
پنهان ماندن تغییرات ظاهری فتق
همچنین بستن محکم شکم یا استفاده از شکم‌بند برای درمان فتق ناف مؤثر نیست.
بهترین کار این است که والدین از دستکاری ناف خودداری کنند و اجازه دهند روند طبیعی رشد کودک طی شود.
فتق ناف نوزاد چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص فتق ناف معمولاً با معاینه فیزیکی توسط متخصص کودکان انجام می‌شود.
پزشک ناحیه ناف را بررسی می‌کند و ممکن است هنگام معاینه از والدین بخواهد به تغییر اندازه برجستگی در حالت آرامش یا هنگام گریه کودک توجه کنند.
در بیشتر موارد نیازی به آزمایش یا تصویربرداری نیست. اگر تشخیص قطعی نباشد یا پزشک به وجود مشکل دیگری شک کند، ممکن است سونوگرافی درخواست شود.
پزشک معمولاً این موارد را ارزیابی می‌کند:
-
اندازه فضای باز در عضلات اطراف ناف
-
اندازه و شکل برجستگی
-
نرم یا سفت بودن ناحیه
-
وجود درد یا حساسیت
-
امکان برگشت طبیعی محتویات فتق به داخل شکم
درمان فتق ناف نوزاد چگونه انجام می‌شود؟
روش درمان به سن کودک، اندازه فتق و وجود یا نبود علائم بستگی دارد.
۱. پیگیری و انتظار برای بهبود خودبه‌خودی
در بیشتر نوزادان و کودکان، درمان خاصی لازم نیست. پزشک وضعیت فتق را در معاینات دوره‌ای بررسی می‌کند تا مشخص شود آیا فضای باز عضلات شکم در حال بسته شدن است یا خیر.
این روش برای فتق‌هایی که درد یا عارضه ایجاد نمی‌کنند، معمولاً انتخاب مناسبی است.
۲. جراحی فتق ناف
اگر فتق تا حدود چهار یا پنج سالگی بسته نشود، پزشک ممکن است جراحی را پیشنهاد کند. در بعضی شرایط، مانند فتق‌های علامت‌دار یا مواردی که عارضه ایجاد کرده‌اند، ممکن است جراحی زودتر ضرورت پیدا کند.
در جراحی فتق ناف، جراح ابتدا محتویات بیرون‌زده را به داخل شکم برمی‌گرداند و سپس فضای باز عضلات شکم را با بخیه می‌بندد.
این عمل معمولاً با بیهوشی عمومی انجام می‌شود و در بسیاری از موارد کودک همان روز یا پس از مدت کوتاهی می‌تواند به خانه برگردد.
جراحی برای همه کودکان مبتلا به فتق ناف لازم نیست و تصمیم نهایی باید بر اساس معاینه و نظر جراح کودکان گرفته شود.
تفاوت فتق ناف با ناف بیرون‌زده طبیعی چیست؟
هر ناف برجسته‌ای الزاماً فتق نیست. گاهی شکل ناف کودک به‌صورت طبیعی کمی بیرون‌زده است و هیچ فضای بازی در عضلات شکم وجود ندارد.
در فتق ناف، برجستگی به دلیل وجود یک نقص در دیواره عضلانی شکم ایجاد می‌شود و ممکن است هنگام گریه یا زور زدن تغییر اندازه دهد.
تشخیص تفاوت این دو وضعیت با معاینه پزشک انجام می‌شود. بنابراین اگر ناف کودک به‌طور غیرمعمول بیرون‌زده است، بهتر است در ویزیت بعدی به متخصص کودکان نشان داده شود.
آیا فتق ناف روی رشد کودک تأثیر می‌گذارد؟
فتق ناف ساده معمولاً تأثیری بر رشد، وزن‌گیری یا فعالیت‌های طبیعی کودک ندارد. بیشتر نوزادان مبتلا به فتق ناف می‌توانند مانند سایر کودکان شیر بخورند، بازی کنند و رشد طبیعی داشته باشند.
با این حال، اگر کودک علائمی مانند درد شکم، استفراغ، بی‌قراری غیرعادی یا اختلال در تغذیه دارد، باید توسط پزشک بررسی شود. این علائم را نباید صرفاً به فتق ناف نسبت داد.
پرسش‌های متداول درباره فتق ناف نوزاد
آیا فتق ناف نوزاد خودبه‌خود خوب می‌شود؟
بله. بیشتر فتق‌های ناف کودکان با رشد عضلات شکم به‌تدریج بسته می‌شوند و حدود ۹۰ درصد آن‌ها تا چهار سالگی برطرف می‌شوند.
چرا ناف نوزاد هنگام گریه بیرون می‌زند؟
هنگام گریه یا زور زدن، فشار داخل شکم افزایش پیدا می‌کند. اگر فضای بازی در عضلات اطراف ناف وجود داشته باشد، بافت داخل شکم به سمت بیرون فشار وارد می‌کند و برجستگی ناف بیشتر دیده می‌شود.
آیا فتق ناف نوزاد درد دارد؟
در بیشتر موارد فتق ناف بدون درد است. اما اگر برجستگی ناگهان سفت یا دردناک شود، پوست آن تغییر رنگ دهد یا کودک استفراغ کند، باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد.
آیا بستن ناف نوزاد با سکه باعث درمان فتق می‌شود؟
خیر. سکه، چسب، پنبه و شکم‌بند نمی‌توانند فضای باز عضلات شکم را ببندند. این روش‌ها ممکن است باعث تحریک یا آسیب پوست شوند.
فتق ناف نوزاد از چه سنی نیاز به جراحی دارد؟
اگر فتق تا حدود چهار یا پنج سالگی باقی بماند، پزشک ممکن است جراحی را پیشنهاد کند. البته در صورت بروز عوارض یا علائم هشدار، ممکن است درمان فوری لازم باشد.
آیا فتق ناف در نوزادان نارس بیشتر دیده می‌شود؟
بله. فتق ناف در نوزادان نارس و نوزادان با وزن تولد پایین بیشتر دیده می‌شود؛ با این حال، بسیاری از این کودکان نیز بدون نیاز به جراحی بهبود پیدا می‌کنند.
جمع‌بندی
فتق ناف نوزاد معمولاً به دلیل بسته نشدن کامل عضلات دیواره شکم در محل ناف ایجاد می‌شود و با برجستگی‌ای شناخته می‌شود که هنگام گریه یا زور زدن کودک بیشتر به چشم می‌آید.
بیشتر موارد بدون درد و خطر هستند و با رشد کودک خودبه‌خود برطرف می‌شوند. استفاده از سکه، چسب یا شکم‌بند برای درمان فتق توصیه نمی‌شود. اگر برجستگی ناف سفت، دردناک یا تغییررنگ‌داده شد یا کودک دچار استفراغ و بی‌قراری شدید شد، باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد.
در صورت مشاهده بیرون‌زدگی ناف، بهتر است کودک توسط متخصص کودکان معاینه شود تا نوع فتق و نیاز به پیگیری مشخص شود.
بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت
تخصص: فوق‌تخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۴ آبان ۱۴۰۵ (۵ نوامبر ۲۰۲۶)
