توصیه سازمان جهانی بهداشت و آکادمی اطفال آمریکا این است که غذای کمکی حدود ۶ ماهگی آغاز شود. شروع غذا نباید صرفاً بر اساس عدد سن باشد؛ کودک باید از نظر رشدی نیز برای خوردن غذا آماده باشد. شروع غذا پیش از ۴ ماهگی توصیه نمیشود.
کودک معمولاً زمانی برای شروع غذا آمادهتر است که:
بنابراین «از بین رفتن کامل رفلکس بیرونراندن غذا» بهتنهایی معیار کافی برای شروع غذای کمکی نیست و باید مجموعهای از علائم آمادگی رشدی در نظر گرفته شود.
در حدود ۶ ماهگی، بهویژه از نظر نیاز به بعضی ریزمغذیها مانند آهن و روی، کودک به منابع غذایی متنوعتری نیاز دارد. همچنین این سن، دوره مهمی برای یادگیری پذیرش طعمها و بافتهای مختلف است.
غذای کمکی باید در کنار شیر مادر یا شیرخشک قرار گیرد و بهتدریج سهم آن در تغذیه کودک بیشتر شود.
شروع غذا قبل از حدود ۶ ماهگی و بدون آمادگی رشدی کودک توصیه نمیشود. یکی از دلایل مهم این است که کودک هنوز از نظر مهارت خوردن و بلع برای دریافت غذاهای جامد آماده نیست.
همچنین غذا دادن زودهنگام ممکن است باعث شود کودک حجم کمتری از شیر مادر یا شیرخشک دریافت کند و اگر رژیم غذایی مناسب نباشد، تعادل دریافت مواد مغذی به هم بخورد. به همین دلیل، شروع غذای کمکی باید متناسب با رشد کودک انجام شود.
بله. تأخیر غیرضروری در شروع غذای کمکی میتواند باعث شود کودک فرصت کافی برای یادگیری مهارتهای خوردن و آشنایی با طعمها و بافتهای مختلف را از دست بدهد. همچنین پس از حدود ۶ ماهگی، نیاز کودک به انرژی و برخی مواد مغذی افزایش پیدا میکند و باید با غذاهای متنوع در کنار شیر تأمین شود.
غذای کودک در این دوره باید:
غذا لازم نیست برای همیشه کاملاً رقیق و پورهشده باقی بماند. با رشد کودک باید بافت غذا بهتدریج از پوره و غذای نرم به غذای لهشده، دانهدار و سپس تکههای نرم و مناسب سن تغییر کند.
در شروع غذای کمکی، مقدار کمی غذا در اختیار کودک قرار دهید و بر اساس نشانههای گرسنگی و سیری او مقدار غذا را افزایش دهید. کودک نباید برای خوردن غذا تحت فشار قرار گیرد.
ابتدا میتوان غذاهای تکمادهای را معرفی کرد تا در صورت بروز واکنش، مشخص باشد کودک نسبت به کدام ماده غذایی واکنش نشان داده است. لازم نیست هر ماده غذایی حتماً ۵ تا ۱۰ روز جداگانه ادامه پیدا کند؛ منابع جدید معمولاً فاصله حدود ۳ تا ۵ روز را برای معرفی غذاهای جدید در ابتدای کار پیشنهاد میکنند.
غذا را با قاشق متناسب با اندازه دهان کودک بدهید و به او فرصت دهید به طعم و بافت جدید عادت کند. از حواسپرتکنندههایی مانند تلفن همراه یا تلویزیون هنگام غذا دادن نیز بهتر است استفاده نشود.
یک غذای مشخص بهعنوان «بهترین اولین غذا» وجود ندارد. میتوان با غذاهای نرم و مناسب سن از گروههای مختلف غذایی شروع کرد.
بر اساس توصیههای جدید، بهتر است از همان ماههای نخست غذای کمکی، تنها به میوه یا حریره برنج محدود نشوید و منابع آهن و روی نیز در برنامه کودک قرار گیرند؛ مانند گوشت کاملاً پخته و لهشده، تخممرغ، حبوبات نرم و غلات غنیشده با آهن. سبزیجات، میوهها، لبنیات مناسب سن و غلات نیز میتوانند در رژیم قرار گیرند.
حریره، غلات کودک و غذاهای نرم میتوانند در آغاز غذای کمکی استفاده شوند، اما بهتر است تنوع غلات حفظ شود. استفاده مداوم و انحصاری از غلات برنجی توصیه نمیشود، زیرا برنج میتواند آرسنیک بیشتری نسبت به بعضی غلات دیگر داشته باشد.
غلات کودک تهیهشده از جو دوسر، جو یا غلات ترکیبی و انواع غنیشده با آهن میتوانند انتخابهای مناسبی باشند.
میوههای نرم و رسیده مانند موز، گلابی، هلو، زردآلو و آووکادو را میتوان متناسب با توانایی کودک به شکل لهشده یا پورهشده ارائه کرد.
پوره میوه به کودک کمک میکند با طعمهای مختلف آشنا شود، اما لازم نیست برای جلوگیری از بدغذایی حتماً سبزیجات قبل از میوه داده شوند. شواهدی وجود ندارد که دادن میوه پیش از سبزیجات باعث شود کودک در آینده سبزیجات را دوست نداشته باشد.
سیب را میتوان پس از شستوشوی مناسب و در صورت نیاز پختن، به شکل نرم و لهشده در اختیار کودک قرار داد. تکههای خام و سفت سیب برای کودک خردسال میتوانند خطر خفگی ایجاد کنند و باید از نظر بافت مناسب سن آماده شوند.
هویج پخته و نرم میتواند بخشی از غذای کمکی باشد. نیازی نیست هویج به دلیل رنگ پوست کاملاً از رژیم کودک حذف شود؛ مصرف بسیار زیاد مواد غذایی سرشار از بتاکاروتن ممکن است بهطور موقت باعث زرد یا نارنجی شدن پوست شود، اما این حالت معمولاً بیخطر است.
موز رسیده را میتوان با پشت قاشق له کرد و به شکل بافت نرم به کودک داد. موز میتواند یکی از میوههای مناسب در شروع غذای کمکی باشد.
سیبزمینی کاملاً پخته و نرم را میتوان له کرد و به کودک داد. برای افزایش ارزش غذایی، میتوان بهتدریج آن را با منابع پروتئین و سبزیجات مناسب ترکیب کرد.
در این دوره بهتر است برنامه غذایی کودک متنوع باشد و گروههای مختلف غذایی را دربر بگیرد:
منابع آهن و پروتئین: گوشت کاملاً پخته و ریشریش یا لهشده، مرغ، ماهی مناسب، تخممرغ، عدس و سایر حبوبات نرم.
سبزیجات: هویج پخته، کدو، سیبزمینی شیرین، نخودفرنگی، اسفناج پخته و سایر سبزیجات مناسب.
میوهها: موز، گلابی، هلو، زردآلو، آووکادو و میوههای دیگر با بافت ایمن.
غلات: جو دوسر، جو، غلات کامل و غلات کودک غنیشده با آهن.
لبنیات: ماست ساده و پنیرهای مناسب و کمنمک در مقدار متناسب با سن.
از حدود ۷ تا ۸ ماهگی، بسیاری از کودکان میتوانند غذاهای نرم و غذای انگشتی مناسب را نیز با نظارت بزرگسال امتحان کنند.
در گذشته تصور میشد که بهتر است غذاهایی مانند تخممرغ، بادامزمینی یا گندم تا مدت زیادی به کودک داده نشوند؛ اما شواهد جدید از تأخیر طولانی در معرفی این غذاها حمایت نمیکنند.
غذاهای آلرژیزا مانند تخممرغ، بادامزمینی، شیر و لبنیات، گندم، سویا، کنجد و ماهی میتوانند از حدود ۶ ماهگی، همزمان با شروع غذای کمکی و متناسب با توانایی کودک، معرفی شوند.
برای بادامزمینی و مغزها هرگز از مغز کامل یا کره بادامزمینی غلیظ و قاشقپر استفاده نکنید؛ باید آنها را به شکل ایمن، رقیق یا آسیابشده در اختیار کودک قرار دهید. کودکانی که اگزمای شدید یا حساسیت به تخممرغ دارند ممکن است به توصیه اختصاصی پزشک برای معرفی بادامزمینی نیاز داشته باشند.
خیر. پرتقال، نارنگی و سایر مرکبات بهطور معمول ممنوع نیستند و میتوانند به شکل مناسب و متناسب با توانایی کودک در رژیم غذایی او قرار گیرند.
ادعای قدیمی مبنی بر اینکه مرکبات پیش از سن خاصی حتماً باعث آلرژی میشوند، مبنای علمی کافی ندارد. مانند هر ماده غذایی جدید، کودک باید هنگام معرفی غذای جدید تحت نظر باشد و در صورت مشاهده علائمی مانند کهیر، استفراغ، تورم صورت یا مشکل در تنفس، مصرف آن قطع و ارزیابی پزشکی انجام شود.
برخی مواد غذایی به دلیل خطر خفگی، مسمومیت یا ارزش غذایی نامناسب باید محدود یا حذف شوند.
عسل تا قبل از ۱۲ ماهگی نباید مصرف شود، زیرا میتواند باعث بوتولیسم نوزادی شود.
همچنین از دادن نوشیدنیها و غذاهای حاوی شکر افزوده بهتر است خودداری شود. غذاهای بسیار شور، نوشابه، نوشیدنیهای شیرین و خوراکیهای فوقفرآوریشده نیز انتخاب مناسبی برای این سن نیستند.
شیر گاو کامل نباید قبل از ۱۲ ماهگی بهعنوان نوشیدنی اصلی جایگزین شیر مادر یا شیرخشک شود؛ با این حال، لبنیاتی مانند ماست ساده و پاستوریزه یا مقدار مناسب پنیر میتوانند پیش از یک سالگی در رژیم غذایی کودک قرار بگیرند.
تعداد وعدهها باید بهتدریج افزایش پیدا کند.
کودکان ۶ تا ۸ ماهه معمولاً میتوانند غذای کمکی را حدود ۲ تا ۳ بار در روز دریافت کنند. از ۹ تا ۱۱ ماهگی این مقدار معمولاً به حدود ۳ تا ۴ وعده در روز افزایش پیدا میکند.
مقدار دقیق غذا در هر وعده به اشتها، رشد، میزان شیر دریافتی و توانایی کودک بستگی دارد. مهم است که کودک بر اساس علائم گرسنگی و سیری خودش تغذیه شود و مجبور به تمام کردن بشقاب نشود.
از زمانی که غذای کمکی شروع میشود، میتوان مقدار کمی آب ساده را نیز در کنار غذا به کودک پیشنهاد کرد. بهتر است کودک بهتدریج نوشیدن از فنجان را یاد بگیرد.
با این حال، آب نباید جای شیر مادر یا شیرخشک را بگیرد و نوشیدنیهای شیرین، آبمیوه و نوشابه انتخاب مناسبی برای رفع تشنگی کودک نیستند.
در این سن، انتخاب بافت غذا اهمیت زیادی دارد. کودک هنگام غذا خوردن باید نشسته و کاملاً تحت نظارت بزرگسال باشد.
غذاهای سفت، گرد یا چسبنده مانند مغزهای کامل، انگور کامل، تکههای سفت سیب و هویج خام، ذرت بوداده، تکههای بزرگ گوشت و قاشق پر از کره مغزها میتوانند خطر خفگی ایجاد کنند.
بافت غذا باید با مهارت خوردن کودک هماهنگ باشد و با رشد مهارتها، بهتدریج متنوعتر و زبرتر شود.
خیر. بهتر است برای خوشطعم کردن غذای کودک از شکر یا شیرینکنندههای افزوده استفاده نشود.
کودک میتواند طعم طبیعی میوهها و غذاها را بشناسد و نیازی نیست غذا برای او شبیه طعم شیر مادر شود. آشنایی با طعمهای مختلف از همان سال اول به شکلگیری الگوی غذایی متنوع کمک میکند.
بله. تهیه غذای کودک در خانه میتواند انتخاب مناسبی باشد، به شرط آنکه مواد غذایی بهخوبی شسته، کاملاً پخته و بهصورت ایمن آماده و نگهداری شوند.
غذاهای پخته نباید برای مدت طولانی در دمای اتاق باقی بمانند و باقیمانده غذای کودک که با قاشق وارد دهان او شده است، بهتر است برای وعده بعدی نگهداری نشود.
یک غذای مشخص بهعنوان تنها غذای مناسب وجود ندارد. غذاهای نرم مانند سبزیجات و میوههای لهشده، غلات غنیشده با آهن، تخممرغ، گوشت و حبوبات نرم میتوانند بهتدریج معرفی شوند. تنوع غذایی اهمیت زیادی دارد.
بله. غذای کمکی جایگزین کامل شیر مادر نیست و باید در کنار شیردهی ادامه پیدا کند. در کودکانی که با شیرخشک تغذیه میشوند نیز شیرخشک همچنان منبع اصلی شیر در سال اول زندگی است.
بله. تخممرغ را میتوان از حدود ۶ ماهگی، بهصورت کاملاً پخته و در بافت مناسب سن، معرفی کرد. تأخیر بیدلیل در معرفی غذاهای آلرژیزا توصیه نمیشود.
خیر. عسل نباید پیش از ۱۲ ماهگی به کودک داده شود، زیرا خطر بوتولیسم نوزادی دارد.
شیر گاو نباید بهعنوان نوشیدنی اصلی قبل از ۱۲ ماهگی جایگزین شیر مادر یا شیرخشک شود. اما بعضی فرآوردههای لبنی مناسب مانند ماست ساده و پنیر میتوانند در مقدار مناسب از حدود ۶ ماهگی وارد رژیم غذایی شوند.
تغذیه کودک شیرخوار از ۷ تا ۱۲ ماهگی بر پایه ادامه شیر مادر یا شیرخشک و افزودن تدریجی غذاهای متنوع و مغذی است. غذای کمکی معمولاً از حدود ۶ ماهگی، همزمان با آمادگی رشدی کودک، شروع میشود و بهتدریج از نظر مقدار، تعداد وعدهها و تنوع افزایش پیدا میکند.
در این دوره بهتر است منابع آهن و روی، پروتئین، سبزیجات، میوهها، غلات و لبنیات مناسب سن در برنامه کودک قرار گیرند. غذاهای آلرژیزا نیز معمولاً نباید بدون دلیل به تأخیر بیفتند و باید به شکل ایمن معرفی شوند.
همچنین رعایت نکات ایمنی مانند جلوگیری از عسل پیش از ۱۲ ماهگی، حذف شکر افزوده، استفاده نکردن از شیر گاو بهعنوان نوشیدنی اصلی پیش از یک سالگی و پیشگیری از خفگی اهمیت زیادی دارد.
سازمان جهانی بهداشت (WHO) – Complementary feeding
CDC – When, What, and How to Introduce Solid Foods
CDC – Foods and Drinks for 6 to 24 Month Olds
CDC – Foods and Drinks to Avoid or Limit
تاریخ آخرین بررسی و بهروزرسانی علمی: ۲ مهر ۱۴۰۵ (۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶)
بله
ایتا
روبیکا
سروش پلاس
05138438232 
info@gahvarak.com