مدت زمان ورزش در کودکان و نوجوانان؛ چقدر و چند روز در هفته باید فعالیت بدنی داشته باشند؟
بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بازبینی: ۳۰ آبان ۱۴۰۵ (۲۱ نوامبر ۲۰۲۶)
خلاصه مقاله
مدت زمان ورزش، تعداد دفعات فعالیت بدنی در طول هفته و شدت تمرین، همگی در حفظ سلامت و آمادگی جسمانی کودکان و نوجوانان نقش دارند. میزان فعالیت مورد نیاز به سن، شرایط جسمی و توانایی فرد بستگی دارد. بر اساس توصیه سازمان جهانی بهداشت، کودکان و نوجوانان ۵ تا ۱۷ سال باید بهطور متوسط روزانه دستکم ۶۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط تا زیاد داشته باشند. این فعالیتها میتوانند در قالب بازی، پیادهروی، دویدن و ورزشهای مختلف انجام شوند. در این مقاله با مدت زمان مناسب ورزش، تعداد دفعات فعالیت در هفته، شدت تمرین و روش افزایش تدریجی تحرک آشنا میشوید.
مدت زمان مناسب ورزش در کودکان و نوجوانان چقدر است؟
مدت زمان ورزش یکی از عوامل مهم در تعیین میزان فعالیت بدنی است. بااینحال، زمان مناسب برای ورزش کردن فقط به تعداد دقیقههایی که فرد فعالیت میکند بستگی ندارد؛ بلکه شدت ورزش و نوع فعالیت نیز اهمیت دارند.
برای مثال، ممکن است یک نوجوان فعالیتی مانند پیادهروی را با شدت متوسط و در مدتزمان طولانی انجام دهد، درحالیکه نوجوان دیگری دویدن یا شنا را با شدت بیشتر و در مدت کوتاهتری انتخاب کند.
هر دو نوع فعالیت میتوانند برای سلامت مفید باشند، اما میزان فشار واردشده به بدن و انرژی مصرفی در آنها متفاوت است.
توصیه سازمان جهانی بهداشت درباره مدت زمان ورزش نوجوانان
بر اساس دستورالعمل سازمان جهانی بهداشت، کودکان و نوجوانان ۵ تا ۱۷ سال باید در طول هفته بهطور متوسط روزانه دستکم ۶۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط تا زیاد داشته باشند.
بیشتر این فعالیتها باید هوازی باشند. همچنین فعالیتهای هوازی شدید و تمرینهایی که به تقویت عضلات و استخوانها کمک میکنند، باید دستکم سه روز در هفته در برنامه آنها قرار بگیرند.
این ۶۰ دقیقه لزوماً نباید در یک جلسه ورزشی انجام شود. کودک یا نوجوان میتواند فعالیت بدنی خود را در چند نوبت در طول روز تقسیم کند. برای مثال، بازی فعال در مدرسه، پیادهروی، دوچرخهسواری و شرکت در تمرین ورزشی میتوانند در مجموع بخشی از زمان فعالیت روزانه او را تشکیل دهند.
نکته مهم این است که اگر نوجوان در حال حاضر فعالیت بدنی کافی ندارد، نباید از همان ابتدا مجبور به انجام ۶۰ دقیقه ورزش پیوسته شود. بهتر است فعالیت با زمان کمتر آغاز شود و بهتدریج افزایش پیدا کند.
تفاوت مدت زمان ورزش در نوجوانان و بزرگسالان
یکی از نکات مهم در برنامهریزی ورزشی، توجه به تفاوت توصیههای مربوط به گروههای سنی است.
برای بزرگسالان ۱۸ تا ۶۴ سال، سازمان جهانی بهداشت دستکم ۱۵۰ تا ۳۰۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط در هفته یا ۷۵ تا ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی شدید را توصیه میکند.
اما این اعداد را نباید بهعنوان برنامه استاندارد ورزشی نوجوانان در نظر گرفت؛ زیرا نیازهای جسمی و الگوی فعالیت بدنی در دوران رشد متفاوت است.
بنابراین، برای نوجوانان باید به توصیه روزانه ۶۰ دقیقه فعالیت بدنی متوسط تا شدید توجه کرد و نوع و شدت فعالیت را با شرایط فردی آنها تطبیق داد.
دفعات ورزش؛ چند روز در هفته باید فعالیت بدنی انجام داد؟
تداوم فعالیت بدنی اهمیت زیادی دارد. بهتر است کودکان و نوجوانان در بیشتر روزهای هفته فرصت تحرک و بازی فعال داشته باشند و فعالیت بدنی را فقط به چند جلسه ورزشی محدود نکنند.
انجام فعالیت در طول هفته میتواند به ایجاد عادتهای سالم کمک کند و مانع از آن شود که کودک بیشتر ساعات روز را در حالت نشسته سپری کند.
برای مثال، نوجوان میتواند بخشی از فعالیت روزانه خود را با پیادهروی، بازی در فضای باز، دوچرخهسواری یا شرکت در کلاس ورزشی انجام دهد.
آیا ورزش کردن در تمام روزهای هفته ضروری است؟
توصیه فعالیت بدنی روزانه به این معنا نیست که نوجوان باید هر روز تمرین سنگین یا ورزش حرفهای انجام دهد.
فعالیت بدنی روزانه میتواند شامل بازی، پیادهروی، دوچرخهسواری و فعالیتهای تفریحی باشد. در مقابل، تمرینهای شدید و برنامههای ورزشی سنگین به زمان کافی برای استراحت و بازیابی بدن نیاز دارند.
بهتر است برنامه هفتگی شامل فعالیتهای متنوع با شدتهای مختلف باشد. برای مثال، روزهایی با فعالیت متوسط و بازیهای سبک میتوانند در کنار روزهای تمرین شدیدتر قرار بگیرند.
همچنین خواب کافی، تغذیه مناسب و فرصت استراحت برای رشد و سلامت نوجوان ضروری هستند.
ارتباط تعداد دفعات ورزش با کنترل وزن
فعالیت بدنی منظم میتواند به مصرف انرژی و حفظ وزن سالم کمک کند. بااینحال، کاهش وزن در نوجوانان نباید تنها هدف برنامه ورزشی باشد.
دوران نوجوانی مرحله مهمی از رشد جسمی و تغییرات هورمونی است. به همین دلیل، کاهش وزن باید با توجه به روند رشد، وضعیت تغذیه و شرایط سلامت فرد ارزیابی شود.
اگر نوجوان اضافهوزن یا چاقی دارد، بهتر است خانواده به جای تمرکز صرف بر کاهش عدد وزن، بر افزایش فعالیت بدنی، تغذیه متعادل، خواب کافی و ایجاد عادتهای سالم تمرکز کنند.
در صورت نیاز، پزشک یا متخصص تغذیه میتواند برنامه مناسبی برای مدیریت وزن و حفظ روند طبیعی رشد ارائه دهد.
شدت ورزش و تأثیر آن بر سلامت نوجوانان
شدت ورزش به میزان فشاری گفته میشود که هنگام فعالیت بدنی به بدن وارد میشود. هرچه شدت فعالیت بیشتر باشد، معمولاً ضربان قلب و تعداد تنفس نیز افزایش پیدا میکنند.
برای مثال، پیادهروی آرام معمولاً فعالیتی با شدت سبک محسوب میشود، درحالیکه پیادهروی تند میتواند شدت متوسط داشته باشد. دویدن سریع و برخی ورزشهای رقابتی نیز ممکن است در گروه فعالیتهای شدید قرار بگیرند.
انتخاب شدت مناسب به سن، آمادگی جسمانی، نوع ورزش و شرایط سلامت فرد بستگی دارد.
فعالیت بدنی با شدت سبک
در فعالیتهای سبک، ضربان قلب و تنفس تغییر زیادی نمیکنند و فرد میتواند بدون دشواری صحبت کند.
برخی نمونههای فعالیت سبک عبارتاند از:
-
قدم زدن آرام
-
حرکات کششی ملایم
-
فعالیتهای سبک خانگی
-
بازیهای کمتحرک
-
پیادهروی آرام در محیط مناسب
این فعالیتها برای کاهش زمان نشستن و افزایش تحرک روزانه مفید هستند، اما بهتنهایی جایگزین تمام فعالیتهای متوسط و شدید مورد نیاز نوجوانان نمیشوند.
فعالیت بدنی با شدت متوسط
در فعالیت متوسط، ضربان قلب و تنفس افزایش پیدا میکنند، اما فرد همچنان میتواند صحبت کند.
برخی نمونهها عبارتاند از:
-
پیادهروی تند
-
دوچرخهسواری با سرعت معمول
-
شنا با شدت متوسط
-
رقص
-
بازیهای فعال
-
برخی فعالیتهای ورزشی مدرسه
فعالیتهای متوسط میتوانند به بهبود آمادگی قلبی و تنفسی، تقویت عضلات و افزایش استقامت جسمانی کمک کنند.
فعالیت بدنی با شدت زیاد
در فعالیتهای شدید، تنفس سریعتر میشود و فرد نمیتواند بهراحتی جملات طولانی بیان کند.
دویدن سریع، طناببازی با شدت بالا، شنا با سرعت زیاد و برخی فعالیتهای ورزشی رقابتی از نمونههای فعالیت شدید هستند.
این نوع فعالیتها میتوانند در بهبود آمادگی جسمانی نقش داشته باشند؛ اما باید متناسب با توانایی نوجوان انجام شوند و افزایش شدت تمرین نیز تدریجی باشد.
چگونه شدت ورزش را اندازهگیری کنیم؟
برای ارزیابی شدت فعالیت بدنی میتوان از روشهای مختلفی استفاده کرد. تعداد ضربان قلب یکی از شاخصهای مورد استفاده است، اما تنها معیار تعیین شدت ورزش نیست.
اندازهگیری شدت ورزش با ضربان قلب
هنگام فعالیت بدنی، قلب برای تأمین اکسیژن مورد نیاز عضلات سریعتر میزند. به همین دلیل، ضربان قلب معمولاً با افزایش شدت تمرین بیشتر میشود.
دستگاههایی مانند ساعت هوشمند و دستبندهای ورزشی میتوانند تعداد ضربان قلب را هنگام فعالیت ثبت کنند.
بااینحال، اعداد نمایشدادهشده توسط این دستگاهها همیشه دقیق نیستند و باید آنها را در کنار شرایط جسمی و احساس فرد هنگام ورزش ارزیابی کرد.
فرمول معروف «۲۲۰ منهای سن» گاهی برای تخمین تقریبی حداکثر ضربان قلب استفاده میشود؛ اما این فرمول یک تخمین عمومی است و برای تعیین شدت مناسب ورزش در همه نوجوانان دقت یکسانی ندارد.
بهخصوص در افراد دارای بیماری زمینهای، مصرفکنندگان برخی داروها یا کسانی که آمادگی جسمانی متفاوتی دارند، نباید صرفاً بر اساس این فرمول برنامه ورزشی تعیین شود.
استفاده از آزمون صحبت کردن
یکی از روشهای ساده برای تشخیص شدت فعالیت بدنی، آزمون صحبت کردن است.
در این روش:
-
شدت سبک: فرد میتواند بهراحتی صحبت کند و حتی آواز بخواند.
-
شدت متوسط: فرد میتواند صحبت کند، اما احتمالاً نمیتواند هنگام فعالیت آواز بخواند.
-
شدت زیاد: فرد فقط میتواند چند کلمه صحبت کند و برای ادامه صحبت به تنفس نیاز دارد.
این روش برای خانوادهها و نوجوانان ساده و کاربردی است و به تجهیزات خاصی نیاز ندارد.
چگونه مدت زمان ورزش را بهتدریج افزایش دهیم؟
اگر نوجوانی مدت زیادی کمتحرک بوده است، شروع ناگهانی یک برنامه ورزشی سنگین ممکن است باعث خستگی، درد عضلانی یا کاهش انگیزه او شود.
بهتر است افزایش مدت و شدت فعالیت بهصورت تدریجی انجام شود. برای مثال، میتوان ابتدا چند نوبت پیادهروی کوتاه در طول روز در نظر گرفت و سپس بهتدریج زمان فعالیت را افزایش داد.
یک نمونه ساده از برنامه پیشرفت تدریجی میتواند به شکل زیر باشد:
| مرحله | مدت فعالیت در هر نوبت | تعداد نوبت در هفته |
|---|---|---|
| شروع برنامه | ۱۰ دقیقه | ۵ نوبت |
| افزایش فعالیت | ۱۵ تا ۲۰ دقیقه | ۵ نوبت |
| تثبیت عادت | ۲۰ تا ۳۰ دقیقه | ۵ نوبت |
این جدول صرفاً یک نمونه آموزشی برای شروع فعالیت است و نسخه درمانی یا برنامه اجباری برای همه نوجوانان محسوب نمیشود. برای رسیدن به توصیه روزانه ۶۰ دقیقه، میتوان سایر فعالیتهای روزمره مانند بازی، پیادهروی و ورزش مدرسه را نیز در نظر گرفت.
اگر نوجوان هنگام ورزش دچار خستگی غیرمعمول یا درد شود، باید شدت فعالیت کاهش پیدا کند و علت مشکل بررسی شود.
آیا ورزش طولانیتر همیشه بهتر است؟
افزایش مدت فعالیت بدنی میتواند فواید بیشتری برای سلامت داشته باشد، اما این موضوع به معنای ضرورت انجام تمرینهای طولانی و سنگین نیست.
بدن نوجوان در دوران رشد به تعادل میان فعالیت، تغذیه و استراحت نیاز دارد. تمرین بیش از حد و بدون فرصت کافی برای بازیابی ممکن است موجب خستگی مداوم، کاهش عملکرد ورزشی و افزایش احتمال آسیب شود.
بنابراین، بهتر است به جای افزایش بیرویه زمان ورزش، بر کیفیت فعالیت، تنوع تمرینها و استمرار آنها تمرکز شود.
برای نوجوانانی که اضافهوزن دارند نیز افزایش فعالیت باید با توجه به شرایط جسمی و وضعیت رشد انجام شود. ورزش بهتنهایی راهکار کامل درمان چاقی نیست و در صورت نیاز باید همراه با اصلاح الگوی تغذیه و دریافت راهنمایی تخصصی باشد.
نکات مهم برای تنظیم برنامه ورزشی نوجوانان
برای انتخاب مدت و شدت مناسب فعالیت بدنی، بهتر است والدین به نکات زیر توجه کنند:
-
فعالیت ورزشی باید متناسب با سن و توانایی جسمی نوجوان باشد.
-
بهتر است ورزش با فعالیتهای مورد علاقه او شروع شود.
-
مدت تمرین باید بهتدریج افزایش پیدا کند.
-
ترکیبی از فعالیتهای هوازی، قدرتی و تقویتکننده استخوان در برنامه هفتگی قرار بگیرد.
-
فعالیتهای شدید باید در کنار زمان کافی برای استراحت انجام شوند.
-
نوجوان باید در طول فعالیت، آب کافی بنوشد.
-
خواب کافی و تغذیه مناسب برای رشد و بازیابی بدن ضروری هستند.
-
در صورت وجود بیماری زمینهای یا محدودیت جسمی، برنامه ورزشی باید با نظر پزشک تنظیم شود.
اگر نوجوان هنگام ورزش دچار درد قفسه سینه، سرگیجه، غش، تنگی نفس غیرعادی یا تپش قلب همراه با علائم دیگر شود، فعالیت باید متوقف شود و ارزیابی پزشکی انجام بگیرد.
جمعبندی
مدت زمان، تعداد دفعات و شدت ورزش سه عامل مهم در تنظیم برنامه فعالیت بدنی کودکان و نوجوانان هستند. بر اساس توصیه سازمان جهانی بهداشت، افراد ۵ تا ۱۷ سال باید بهطور متوسط روزانه دستکم ۶۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط تا زیاد داشته باشند و فعالیتهای شدید و تقویتکننده عضلات و استخوانها را نیز دستکم سه روز در هفته انجام دهند.
ورزش روزانه لزوماً به معنای تمرین سنگین نیست و میتواند شامل پیادهروی، بازی، دوچرخهسواری و فعالیتهای تفریحی باشد. همچنین بهتر است نوجوانانی که فعالیت بدنی کمی دارند، برنامه خود را با زمان کوتاهتر شروع کنند و بهتدریج مدت و شدت آن را افزایش دهند.
مهمترین نکته، ایجاد تعادل میان فعالیت بدنی، تغذیه مناسب و استراحت کافی است. هدف اصلی باید کمک به رشد سالم، افزایش آمادگی جسمانی و ایجاد عادت پایدار به تحرک باشد، نه صرفاً کاهش وزن یا انجام تمرینهای طولانی.
این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست.
بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بازبینی: ۳۰ آبان ۱۴۰۵ (۲۱ نوامبر ۲۰۲۶)