واکسن پنج‌گانه یا پنتاوالان چیست؟ اجزا، زمان‌بندی، عوارض و مراقبت‌ها
واکسن پنج‌گانه (Pentavalent Vaccine) که در برنامه ایمن‌سازی کشوری با نام «پنتاوالان» شناخته می‌شود، یک واکسن ترکیبی استاندارد است که از شیرخواران در برابر پنج بیماری عفونی و کشنده محافظت می‌کند. ادغام چند واکسن در قالب یک ویال تزریقی، نقطه عطف بزرگی در طب اطفال و بهداشت عمومی است؛ زیرا تعداد دفعات دردناک تزریق را به میزان چشمگیری کاهش داده، خطر عوارض جانبی موضعی ناشی از سوراخ شدن مکرر پوست را به حداقل رسانده و پوشش ایمن‌سازی کودکان را به حداکثر می‌رساند.
اجزای واکسن پنتاوالان چیست و علیه چه بیماری‌هایی ایمنی ایجاد می‌کند؟
یک خطای رایج در اطلاعات عمومی، اشتباه گرفتن پولیومیلیت (فلج اطفال) با هپاتیت B در ترکیب واکسن پنتاوالان است. در برنامه ایمن‌سازی رسمی (مورد تأیید سازمان بهداشت جهانی و وزارت بهداشت ایران)، واکسن پنتاوالان شامل اجزای زیر است و واکسن فلج اطفال به‌صورت مجزا (خوراکی OPV و تزریقی IPV) داده می‌شود:
۱. دیفتری (Diphtheria)
یک عفونت شدید باکتریایی ناشی از کورینه‌باکتریوم دیفتریا است که با ترشح سم قوی در گلو، غشای کاذب ضخیمی ایجاد کرده و با بستن راه‌های هوایی باعث خفگی و نارسایی قلبی می‌شود. فرم واکسن آن توکسوئید تصفیه‌شده است.
۲. کزاز (Tetanus)
ناشی از باکتری کلستریدیوم تتانی است که اسپورهای آن از راه زخم‌های پوستی وارد بدن می‌شوند و با تولید سم، اسپاسم‌های وحشتناک عضلانی («قفل شدن فک» و تشنج‌های تنفسی) با مرگ‌ومیر بالا ایجاد می‌کند. جزء واکسن کزاز نیز توکسوئید غیرفعال است.
۳. سیاه‌سرفه (Pertussis)
بیماری فوق‌العاده مسری تنفسی ناشی از باکتری بوردتلا پرتوسیس است. سیاه‌سرفه در نوزادان و کودکان زیر یک سال با حملات شدید و مکرر سرفه همراه با کبودی چهره و توقف تنفس (آپنه) رخ داده و آسیب‌های مغزی ماندگار یا مرگ بر جای می‌گذارد.
۴. هپاتیت بی (Hepatitis B)
عفونت ویروسی مزمنی که مستقیماً به بافت کبد حمله کرده و نوزادان مبتلا را در بزرگسالی در معرض سیروز کبدی و سرطان کبد قرار می‌دهد. آنتی‌ژن سطحی هپاتیت B (HBsAg) در این ترکیب ایمنی بسیار طولانی‌مدتی در برابر این ویروس ایجاد می‌کند.
۵. هموفیلوس آنفلوانزا نوع b یا Hib
این باکتری هیچ ارتباطی با ویروس آنفلوانزای فصلی ندارد. Hib عامل اصلی ابتلا به مننژیت چرکی شدید، پنومونی حاد (ذات‌الریه) و اپی‌گلوتیت (تورم انسدادی گلو) در کودکان زیر ۵ سال است که قبل از واکسیناسیون، علت عمده ناشنوایی، عقب‌ماندگی ذهنی و مرگ شیرخواران بود. واکسن آن از نوع کونژوگه است.
زمان‌بندی تزریق واکسن پنج‌گانه در برنامه کشوری
طبق برنامه ملی ایمن‌سازی ایران، دوره پایه واکسن پنتاوالان در سه نوبت و با فواصل زمانی معین تزریق می‌شود:
- دوز اول: پایان ۲ ماهگی
- دوز دوم: پایان ۴ ماهگی
- دوز سوم: پایان ۶ ماهگی
آیا واکسن پنج‌گانه دوز یادآور دارد؟
خیر، خود واکسن پنج‌گانه یادآور ندارد. ایمنی حاصل از اجزای هپاتیت B و Hib بعد از دوز ۶ ماهگی تثبیت می‌شود. برای تقویت ایمنی دیفتری، کزاز و سیاه‌سرفه، در سن ۱۸ ماهگی و ۴ تا ۶ سالگی (پیش از ورود به مدرسه)، واکسن «سه‌گانه» (DTP) به همراه قطره فلج اطفال تجویز می‌گردد.
محل و نحوه تزریق واکسن پنتاوالان
واکسن پنتاوالان یک واکسن درون‌عضلانی (IM) است:
- در نوزادان و کودکان زیر ۲ سال: همیشه در قسمت قدامی-جانبی (بخش بیرونی و جلویی) عضله ران تزریق می‌شود. عضله باسن (سرین) در نوزادان هرگز نباید برای تزریق واکسن استفاده شود؛ زیرا خطر آسیب به عصب سیاتیک و همچنین جذب ضعیف واکسن به دلیل چربی ضخیم زیرپوستی وجود دارد.
- زاویه و عمق: با سوزن استاندارد و زاویه ۹۰ درجه در بافت عضلانی تزریق می‌شود تا عوارض موضعی کاهش یابد.
عوارض شایع و واکنش‌های مورد انتظار
تحریک سیستم ایمنی پس از دریافت آنتی‌ژن‌های پنج‌گانه طبیعی است و معمولاً ظرف ۲۴ الی ۴۸ ساعت ناپدید می‌شود:
- تب خفیف تا متوسط: تب تا ۳۸.۵ درجه سانتی‌گراد طی شب اول تزریق بسیار شایع است.
- درد، قرمزی و تورم در ران: محل تزریق ممکن است سفت، قرمز و کمی دردناک باشد و نوزاد هنگام تکان دادن پا بی‌قراری کند.
- بی‌قراری، خواب‌آلودگی یا کم‌اشتهایی موقت: نوزاد معمولاً کمی خسته‌تر بوده یا تمایل کمتری به شیر دارد.
اصول مراقبت در منزل پس از تزریق پنتاوالان
برای به حداقل رساندن ناراحتی کودک، رعایت موارد زیر از نظر علمی توصیه می‌شود:
مصرف قطره استامینوفن
تنها در صورت بروز تب، درد واضح و گریه نوزاد، از قطره استامینوفن ساده (بدون اسانس یا افزودنی غیراستاندارد) به میزان دو قطره به ازای هر کیلوگرم وزن کودک هر ۴ الی ۶ ساعت استفاده کنید. استفاده پیشگیرانه از استامینوفن قبل از بروز تب توصیه نمی‌شود، زیرا ممکن است تا حدی از کیفیت پاسخ ایمنی آنتی‌بادی‌ها بکاهد. مصرف آسپیرین و ایبوپروفن در این سن اکیداً ممنوع است مگر با دستور صریح متخصص.
مدیریت محل تزریق
- ۲۴ ساعت نخست: پارچه خنک و تمیز (بدون گذاشتن مستقیم یخ روی پوست نازک نوزاد) به مدت چند دقیقه روی موضع برای کاهش درد و التهاب حاد.
- روز دوم و سوم: پارچه ولرم یا حوله گرم ملایم در صورتی که سفتی موضعی وجود داشته باشد، به افزایش گردش خون و جذب دارو کمک می‌کند.
- پرهیز از ماساژ: موضع تزریق را به هیچ وجه محکم مالش یا فشار ندهید؛ این کار باعث انتشار التهاب به بافت زیرجلدی و افزایش درد می‌شود.
در صورت تأخیر در تزریق پنتاوالان چه باید کرد؟
اگر به دلیل سرماخوردگی، سفر یا فراموشی، دوز واکسن در موعد مقرر تزریق نشد، هیچ نیازی به از سر گرفتن دوره واکسیناسیون نیست. دوزهای قبلی در حافظه سیستم ایمنی باقی می‌مانند. باید در اولین فرصت به نزدیک‌ترین مرکز بهداشت مراجعه کنید تا دوز فراموش‌شده تزریق شده و حداقل فاصله لازم (معمولاً ۴ تا ۸ هفته) تا نوبت بعدی تعیین گردد.
موارد منع مصرف قطعی و علائم هشدار
واکسیناسیون نباید با یک تب مختصر یا آبریزش ساده بینی به تعویق بیفتد. با این حال، موارد زیر نیازمند احتیاط یا بررسی فوری است:
- بروز واکنش حساسیتی شدید (آنافیلاکسی): دشواری در تنفس، کهیر سراسری، افت فشار یا تورم شدید چهره و زبان دقایقی پس از تزریق.
- عوارض مغزی بعد از دوز قبلی: بروز تشنج یا اختلال هوشیاری (انسفالوپاتی حاد) طی ۷ روز بعد از دوز قبلی جزو موارد منع استفاده از جزء سیاه‌سرفه سلولی کامل است و در دوزهای بعدی باید واکسن دوگانه (DT) تزریق گردد.
- گریه مداوم جیغ‌مانند غیرقابل آرامش: گریه ناشی از درد شدید که بیش از ۳ ساعت بدون وقفه ادامه یابد، نیازمند ویزیت پزشک اطفال است.
- تب بسیار شدید: تب بالای ۴۰ درجه سانتی‌گراد که با اقدامات دارویی مهار نشود.
منابع علمی:
https://www.who.int/teams/immunization-vaccines-and-biologicals/essential-programme-on-immunization
https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/pentavalent/index.html
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4231557/
تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۴ مهر ۱۴۰۵ (۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶)
