شربت دیفنهیدرامین برای کودکان؛ مقدار مصرف، دوز بر اساس سن و وزن، عوارض و خطرات
بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی پزشکی: 26 آبان 1405 (17 نوامبر 2026)
مقدمه:
دیفنهیدرامین یکی از داروهای آنتیهیستامین نسل اول است که برای کاهش علائم آلرژی، خارش و کهیر استفاده میشود. این دارو میتواند باعث خوابآلودگی، خشکی دهان و در بعضی کودکان بیقراری غیرمعمول شود. مقدار مصرف شربت دیفنهیدرامین برای کودکان به سن، وزن، علت مصرف و غلظت دارو بستگی دارد.
یکی از غلظتهای رایج این شربت، ۱۲٫۵ میلیگرم در ۵ میلیلیتر است؛ اما همه فرآوردهها الزاماً همین غلظت را ندارند. در برچسب بسیاری از فرآوردههای این غلظت، مصرف برای کودکان زیر ۲ سال توصیه نشده و کودکان ۲ تا ۵ سال فقط با دستور پزشک مجاز به مصرف هستند. برای گروه سنی ۶ تا ۱۱ سال نیز مقدار مصرف باید با توجه به محصول و شرایط کودک تعیین شود.
هشدار مهم: دیفنهیدرامین را برای خواباندن کودک، درمان بیخوابی یا آرامکردن او استفاده نکنید. مصرف بیش از مقدار توصیهشده میتواند باعث مسمومیت جدی شود.
شربت دیفنهیدرامین برای کودکان چیست و چه کاربردی دارد؟
دیفنهیدرامین (Diphenhydramine) دارویی از گروه آنتیهیستامینهای نسل اول است. این دارو با مسدودکردن گیرندههای هیستامین H1، به کاهش علائم ناشی از واکنشهای آلرژیک کمک میکند.
از آنجا که دیفنهیدرامین وارد سیستم عصبی مرکزی میشود، علاوه بر اثر ضدحساسیت میتواند خوابآلودگی و کاهش هوشیاری ایجاد کند.
مهمترین موارد مصرف آن عبارتاند از:
-
کاهش خارش ناشی از واکنشهای آلرژیک
-
کمک به کنترل کهیر و بعضی بثورات حساسیتی
-
کاهش برخی علائم آلرژی مانند عطسه و آبریزش بینی
-
کنترل بعضی واکنشهای حساسیتی، طبق تشخیص پزشک
-
کمک به کنترل علائم بیماری حرکت در مواردی که مصرف آن برای کودک مناسب باشد
درمان واکنش آلرژیک شدید یا آنافیلاکسی با دیفنهیدرامین انجام نمیشود. در آنافیلاکسی، اپینفرین درمان اصلی و فوری است و آنتیهیستامین فقط ممکن است برای بعضی علائم پوستی بهعنوان درمان کمکی استفاده شود.
مقدار مصرف شربت دیفنهیدرامین برای کودکان
برای تعیین مقدار مصرف، ابتدا باید غلظت شربت روی بطری بررسی شود. یکی از غلظتهای رایج فرآوردههای ساده خوراکی عبارت است از:
۱۲٫۵ میلیگرم دیفنهیدرامین در هر ۵ میلیلیتر شربت
یعنی:
-
هر ۵ میلیلیتر = ۱۲٫۵ میلیگرم
-
هر ۲٫۵ میلیلیتر = ۶٫۲۵ میلیگرم
-
هر ۱ میلیلیتر = ۲٫۵ میلیگرم
این تبدیل فقط برای فرآوردهای معتبر است که دقیقاً غلظت ۱۲٫۵ میلیگرم در ۵ میلیلیتر داشته باشد.
اگر روی بطری غلظت دیگری نوشته شده است، حجمهای این مقاله را برای آن محصول استفاده نکنید.
جدول مقدار مصرف دیفنهیدرامین بر اساس سن
جدول زیر بر اساس برچسب برخی فرآوردههای ساده خوراکی با غلظت ۱۲٫۵ میلیگرم در ۵ میلیلیتر تنظیم شده است:
| سن کودک | راهنمای مصرف |
|---|---|
| زیر ۲ سال | مصرف نشود |
| ۲ تا کمتر از ۶ سال | فقط با دستور پزشک |
| ۶ تا ۱۱ سال | ۵ تا ۱۰ میلیلیتر در هر نوبت، طبق برچسب فرآورده و شرایط کودک |
| ۱۲ سال به بالا | طبق دستور فرآورده مربوط به این گروه سنی |
توجه: محدوده ۵ تا ۱۰ میلیلیتر برای کودکان ۶ تا ۱۱ سال به معنی مناسببودن دوز ۱۰ میلیلیتر برای همه کودکان این گروه نیست. وزن کودک، علت مصرف و دستور پزشک در انتخاب مقدار مناسب اهمیت دارند.
آکادمی اطفال آمریکا نیز توصیه میکند دیفنهیدرامین برای کودکان زیر ۶ سال بدون توصیه پزشک مصرف نشود. برای درمان معمول علائم آلرژی، آنتیهیستامینهای نسل جدید معمولاً گزینه مناسبتری هستند.
جدول مقدار مصرف دیفنهیدرامین بر اساس وزن
وزن کودک میتواند در انتخاب مقدار دارو کمککننده باشد؛ با این حال، جدول وزنی نباید محدودیت سنی را نادیده بگیرد.
جدول زیر یک راهنمای مرجع وزنی برای محلول خوراکی ۱۲٫۵ میلیگرم در ۵ میلیلیتر است که از جدول دوز بیمارستان کودکان استنفورد اقتباس شده است. این جدول نسخه عمومی برای خوددرمانی نیست و فقط در صورت تأیید پزشک و مجازبودن مصرف با توجه به سن کودک باید استفاده شود.
| وزن تقریبی کودک | مقدار مایع | مقدار دیفنهیدرامین |
|---|---|---|
| حدود ۹ تا کمتر از ۱۱٫۳ کیلوگرم | ۳٫۷۵ میلیلیتر | حدود ۹٫۴ میلیگرم |
| حدود ۱۱٫۳ تا کمتر از ۱۷٫۲ کیلوگرم | ۵ میلیلیتر | ۱۲٫۵ میلیگرم |
| حدود ۱۷٫۲ تا کمتر از ۲۲٫۷ کیلوگرم | ۷٫۵ میلیلیتر | ۱۸٫۷۵ میلیگرم |
| حدود ۲۲٫۷ تا ۴۵٫۴ کیلوگرم | ۱۰ میلیلیتر | ۲۵ میلیگرم |
این مقادیر از یک جدول مرجع بالینی استخراج شدهاند و نباید بهعنوان دوز تأییدشده برای تمام کودکان یا تمام کاربردهای دیفنهیدرامین در نظر گرفته شوند. اگر کودک زیر ۶ سال است، حتی قرارگرفتن وزن او در یکی از محدودههای جدول، مجوز مصرف خودسرانه نیست.
چند سیسی دیفنهیدرامین برای کودک بدهیم؟
سیسی و میلیلیتر از نظر حجم برابر هستند. بنابراین ۵ سیسی همان ۵ میلیلیتر است.
اما نمیتوان بدون دانستن غلظت شربت گفت چند سیسی برای کودک مناسب است.
برای مثال:
-
۵ میلیلیتر از شربت ۱۲٫۵ میلیگرم در ۵ میلیلیتر، حاوی ۱۲٫۵ میلیگرم دارو است.
-
۵ میلیلیتر از یک فرآورده با غلظت متفاوت، مقدار دیگری دارو وارد بدن میکند.
به همین دلیل، پیش از اندازهگیری دارو حتماً عدد درجشده مقابل mg/5 mL را روی بستهبندی بخوانید.
دیفنهیدرامین هر چند ساعت برای کودکان داده میشود؟
فاصله مصرف به نوع فرآورده و دستور پزشک بستگی دارد.
در برچسب بعضی فرآوردههای ساده دیفنهیدرامین با غلظت ۱۲٫۵ میلیگرم در ۵ میلیلیتر، فاصله مصرف هر ۴ تا ۶ ساعت در صورت نیاز ذکر شده است و حداکثر دفعات مصرف در ۲۴ ساعت نباید از ۶ نوبت بیشتر شود.
با این حال، این دستور را نباید به تمام شربتهای دیفنهیدرامین یا تمام سنین تعمیم داد.
برای کودکان ۲ تا ۵ سال، مصرف باید با دستور پزشک باشد و برای کودکان زیر ۲ سال، فرآوردههای دارای این هشدار نباید استفاده شوند.
نکته: افزایش دفعات مصرف یا دادن دوز اضافه برای برطرفکردن سریعتر خارش و علائم آلرژی میتواند خطر عوارض و مسمومیت را افزایش دهد.
آیا دوز دیفنهیدرامین بر اساس وزن بهتر است یا سن؟
برای محاسبه مقدار بسیاری از داروهای کودکان، وزن اهمیت زیادی دارد؛ اما در مورد دیفنهیدرامین نمیتوان فقط به وزن تکیه کرد.
چهار عامل باید همزمان بررسی شوند:
-
سن کودک و محدودیتهای مربوط به آن
-
وزن فعلی کودک
-
غلظت و ترکیبات فرآورده
-
علت مصرف و وضعیت بالینی کودک
ممکن است کودکی از نظر وزن در محدوده یک جدول قرار بگیرد، اما به دلیل سن پایین یا شرایط پزشکی، مصرف دارو برای او مناسب نباشد.
چرا نباید از قاشق معمولی برای اندازهگیری شربت استفاده کرد؟
قاشقهای آشپزخانه حجم یکسانی ندارند و ممکن است باعث دریافت مقدار کمتر یا بیشتر دارو شوند.
برای اندازهگیری دقیق شربت دیفنهیدرامین:
-
از سرنگ خوراکی مدرج استفاده کنید.
-
مقدار دارو را بر اساس میلیلیتر اندازه بگیرید.
-
از قاشق غذاخوری یا چایخوری معمولی استفاده نکنید.
-
سرنگ یا پیمانه دارو را با وسیله اندازهگیری داروی دیگری اشتباه نگیرید.
اگر یک نوبت دیفنهیدرامین فراموش شد چه کنیم؟
دیفنهیدرامین در بسیاری از موارد بهصورت در صورت نیاز مصرف میشود. اگر یک نوبت فراموش شد، معمولاً نیازی به جبران آن نیست.
اگر دارو طبق برنامه منظم تجویز شده است، دستور پزشک یا راهنمای همان فرآورده را دنبال کنید.
برای جبران نوبت فراموششده، دو دوز را همزمان به کودک ندهید؛ زیرا این کار میتواند احتمال عوارض را افزایش دهد.
اگر کودک بیشتر از مقدار توصیهشده دیفنهیدرامین خورد چه کنیم؟
مصرف بیش از اندازه دیفنهیدرامین میتواند باعث مسمومیت جدی شود. شدت علائم به مقدار مصرفشده، سن و وزن کودک و شرایط جسمی او بستگی دارد.
علائم احتمالی مسمومیت عبارتاند از:
-
خوابآلودگی شدید یا کاهش سطح هوشیاری
-
بیقراری و تحریکپذیری غیرمعمول
-
گیجی و اختلال در تعادل
-
گشادشدن مردمک چشم
-
خشکی شدید دهان و پوست
-
تپش قلب سریع یا نامنظم
-
توهم و هذیان
-
تشنج
در صورت احتمال مصرف بیش از اندازه، منتظر بروز علائم نمانید. با اورژانس ۱۱۵ یا مرکز اطلاعرسانی داروها و سموم تماس بگیرید.
کودک را وادار به استفراغ نکنید و شیشه دارو را برای بررسی مقدار مصرفشده همراه داشته باشید.
چرا نباید دیفنهیدرامین را برای خواباندن کودک استفاده کرد؟
دیفنهیدرامین میتواند خوابآلودگی ایجاد کند، اما این اثر به معنی مناسببودن دارو برای درمان بیخوابی کودک نیست.
برچسب رسمی بعضی فرآوردههای دیفنهیدرامین بهصراحت مصرف دارو برای خواباندن کودک را منع میکند.
استفاده از این دارو برای آرامکردن کودک ممکن است پیامدهای نامطلوبی داشته باشد:
-
خوابآلودگی و کاهش هوشیاری
-
بیقراری و تحریکپذیری متناقض
-
اختلال در تمرکز و تعادل
-
احتمال دریافت ناخواسته دوز اضافی
-
مسمومیت در صورت مصرف بیش از مقدار مجاز
در بعضی کودکان، بهجای خوابآلودگی، واکنش معکوس مانند بیقراری، فعالیت بیش از حد یا تحریکپذیری مشاهده میشود.
بنابراین برای خواباندن کودک، آرامکردن او در سفر یا درمان بیخوابی از دیفنهیدرامین استفاده نکنید.
آیا دیفنهیدرامین برای سرفه و سرماخوردگی کودکان مناسب است؟
دیفنهیدرامین درمان اصلی سرفه ناشی از سرماخوردگی ویروسی نیست. این دارو ممکن است در بعضی علائم آلرژیک مانند عطسه و آبریزش بینی نقش داشته باشد، اما برای درمان خود عفونت ویروسی یا کوتاهکردن دوره سرماخوردگی استفاده نمیشود.
برای کمک به کاهش ناراحتی کودک هنگام سرماخوردگی میتوان از روشهای زیر استفاده کرد:
-
استفاده از قطره یا اسپری سالین برای تمیزکردن بینی
-
دادن مایعات کافی متناسب با سن کودک
-
استفاده از دستگاه بخور سرد در صورت نیاز و با رعایت نظافت آن
-
دادن مقدار کمی عسل برای تسکین سرفه در کودکان بالای یک سال
برای کودکان زیر یک سال، عسل ممنوع است.
عوارض جانبی شربت دیفنهیدرامین در کودکان
حتی در مقدار مصرف مناسب نیز ممکن است عوارضی ایجاد شود.
عوارض شایع
-
سرگیجه
-
خشکی دهان و گلو
-
تاری دید
-
کاهش تمرکز
-
تهوع یا ناراحتی گوارشی
-
یبوست
-
بیقراری یا تحریکپذیری غیرمعمول
اگر کودک پس از مصرف دارو دچار خوابآلودگی شدید، گیجی یا رفتار غیرعادی شد، باید وضعیت او ارزیابی شود.
عوارض شدید و علائم مسمومیت
در صورت مشاهده هرکدام از علائم زیر، ارزیابی فوری پزشکی لازم است:
-
توهم یا هذیان
-
تپش قلب شدید یا نامنظم
-
کاهش سطح هوشیاری
-
ناتوانی در بیدارکردن کودک
-
دشواری تنفس
-
تب بالا همراه با خشکی و قرمزی پوست
تداخل دارویی دیفنهیدرامین با سایر داروها
مصرف همزمان دیفنهیدرامین با بعضی داروها میتواند احتمال خوابآلودگی یا عوارض دیگر را افزایش دهد.
دیفنهیدرامین با داروهای سرماخوردگی
بعضی شربتهای ترکیبی سرماخوردگی حاوی دیفنهیدرامین یا آنتیهیستامینهای دیگر هستند.
مصرف همزمان دو فرآورده حاوی دیفنهیدرامین میتواند باعث دریافت بیش از اندازه دارو شود.
پیش از ترکیب داروها، قسمت مواد مؤثره (Active Ingredients) روی بستهبندی را بررسی کنید.
دیفنهیدرامین با داروهای خوابآور و آرامبخش
مصرف همزمان دیفنهیدرامین با داروهای آرامبخش، خوابآور یا داروهایی که سیستم عصبی مرکزی را کند میکنند، ممکن است خوابآلودگی و کاهش هوشیاری را تشدید کند.
دیفنهیدرامین با سایر آنتیهیستامینها
مصرف همزمان دیفنهیدرامین با داروهایی مانند سیتریزین، هیدروکسیزین یا داروهای ضدحساسیت دیگر نباید بدون تجویز پزشک انجام شود.
ترکیب این داروها ممکن است احتمال خوابآلودگی و سایر عوارض را افزایش دهد.
دیفنهیدرامین در کودکان مبتلا به آسم
در کودک مبتلا به آسم یا بیماریهای تنفسی، مصرف دیفنهیدرامین باید با نظر پزشک انجام شود. این دارو جایگزین داروهای کنترلکننده آسم یا درمان حمله تنفسی نیست.
در صورت بروز تنگی نفس یا خسخس شدید، باید کودک فوراً ارزیابی شود.
دیفنهیدرامین در کودکان دارای سابقه تشنج
در کودکانی که سابقه تشنج یا بیماری عصبی دارند، مصرف این دارو باید با نظر پزشک باشد؛ بهویژه اگر کودک داروهای دیگری نیز مصرف میکند.
تفاوت شربت دیفنهیدرامین ساده و کامپاند چیست؟
دیفنهیدرامین ساده و دیفنهیدرامین کامپاند از نظر ترکیبات و مقدار مواد مؤثره الزاماً یکسان نیستند.
دیفنهیدرامین ساده حاوی ماده مؤثره دیفنهیدرامین است؛ اما فرآورده کامپاند ترکیبی از چند ماده است. در برخی فرآوردههای رایج، آمونیوم کلراید نیز در ترکیب وجود دارد. ترکیبات دقیق باید از روی برچسب همان محصول بررسی شوند.
به همین دلیل:
-
دوز شربت ساده را نباید برای نوع کامپاند استفاده کرد.
-
مقدار مصرف هر محصول باید بر اساس غلظت و ترکیبات خودش تعیین شود.
-
مصرف فرآورده کامپاند در کودکان بدون بررسی پزشک یا داروساز مناسب نیست.
پرسشهای متداول والدین درباره دیفنهیدرامین کودکان
مقدار مصرف شربت دیفنهیدرامین برای کودک ۲ ساله چقدر است؟
در بسیاری از برچسبهای فرآوردههای ساده دیفنهیدرامین، مصرف در کودکان ۲ تا ۵ سال فقط با دستور پزشک مجاز است. بنابراین برای کودک ۲ ساله نباید از جدول عمومی برای تعیین خودسرانه دوز استفاده کرد.
مقدار مصرف شربت دیفنهیدرامین برای کودک ۳ ساله چقدر است؟
در این سن، مصرف دیفنهیدرامین باید با دستور پزشک باشد. مقدار دارو به وزن کودک، غلظت فرآورده و علت مصرف بستگی دارد.
مقدار مصرف شربت دیفنهیدرامین برای کودک ۴ یا ۵ ساله چقدر است؟
برای کودکان ۴ و ۵ ساله نیز مصرف خودسرانه توصیه نمیشود. پزشک باید مشخص کند که آیا این دارو برای کودک مناسب است و در صورت نیاز چه مقدار باید مصرف شود.
مقدار مصرف شربت دیفنهیدرامین برای کودک ۶ ساله چقدر است؟
برای فرآورده ساده با غلظت ۱۲٫۵ میلیگرم در ۵ میلیلیتر، برچسب بعضی محصولات برای گروه ۶ تا ۱۱ سال مقدار ۵ تا ۱۰ میلیلیتر در هر نوبت را ذکر میکند. انتخاب مقدار دقیق باید با توجه به وزن، علت مصرف و دستور پزشک انجام شود.
آیا ۵ سیسی دیفنهیدرامین برای همه کودکان مناسب است؟
خیر. ۵ سیسی فقط یک حجم است و مقدار داروی دریافتی به غلظت شربت بستگی دارد. برای مثال، ۵ میلیلیتر از فرآورده ۱۲٫۵ میلیگرم در ۵ میلیلیتر حاوی ۱۲٫۵ میلیگرم دیفنهیدرامین است.
دیفنهیدرامین برای خواب کودک مناسب است؟
خیر. این دارو نباید برای خواباندن یا آرامکردن کودک استفاده شود. خوابآلودگی یکی از عوارض دارو است و افزایش دوز برای ایجاد خواب میتواند خطرناک باشد.
آیا میتوان دیفنهیدرامین را با سیتریزین مصرف کرد؟
مصرف همزمان این دو دارو بدون دستور پزشک توصیه نمیشود؛ زیرا هر دو آنتیهیستامین هستند و ممکن است احتمال عوارضی مانند خوابآلودگی و کاهش هوشیاری افزایش یابد.
اگر کودک مقدار زیادی دیفنهیدرامین خورد چه کنیم؟
بدون انتظار برای بروز علائم، با اورژانس ۱۱۵ یا مرکز اطلاعرسانی داروها و سموم تماس بگیرید. کودک را وادار به استفراغ نکنید و بستهبندی دارو را همراه داشته باشید.
برای اندازهگیری شربت دیفنهیدرامین از چه وسیلهای استفاده کنیم؟
سرنگ خوراکی مدرج یا پیمانه مخصوص دارو بهترین انتخاب است. از قاشق معمولی آشپزخانه برای اندازهگیری شربت استفاده نکنید.
جمعبندی
دیفنهیدرامین میتواند برای کاهش بعضی علائم آلرژی و خارش در کودکان مفید باشد، اما به دلیل اثر خوابآور و احتمال بروز عوارض عصبی و آنتیکولینرژیک باید با احتیاط مصرف شود.
برای تعیین مقدار مصرف شربت دیفنهیدرامین، سن، وزن، غلظت دارو و علت مصرف باید همزمان بررسی شوند. در بسیاری از فرآوردههای ساده، مصرف زیر ۲ سال توصیه نمیشود و کودکان ۲ تا ۵ سال فقط با دستور پزشک میتوانند از آن استفاده کنند.
هرگز دیفنهیدرامین را برای خواباندن کودک یا درمان خودسرانه سرفه و سرماخوردگی به کار نبرید. در صورت احتمال مصرف بیش از اندازه یا بروز علائم مسمومیت، فوراً کمک پزشکی دریافت کنید.
بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی پزشکی: 26 آبان 1405 (17 نوامبر 2026)
منابع علمی