استامینوفن (پاراستامول) در کودکان؛ کاربرد، دوز مصرف، عوارض و هشدارها

بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت

تخصص: فوق‌تخصص نوزادان

تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۳ آبان ۱۴۰۵ (۴ نوامبر ۲۰۲۶)

خلاصه مطلب:

استامینوفن یا پاراستامول یکی از داروهای پرکاربرد برای کاهش تب و تسکین درد در کودکان است. این دارو با تأثیر بر مرکز تنظیم دمای بدن در مغز، به کاهش تب کمک می‌کند و برای تسکین دردهای خفیف تا متوسط نیز استفاده می‌شود. مقدار مصرف استامینوفن در کودکان باید بر اساس وزن، سن و غلظت فرآورده دارویی تعیین شود. مصرف بیش‌ازحد این دارو ممکن است باعث آسیب جدی کبدی شود. در این مقاله با کاربردهای استامینوفن، دوز مصرف در کودکان، عوارض جانبی، تداخلات دارویی و نکات مهم پیشگیری از مسمومیت آشنا می‌شوید.

استامینوفن چیست و چگونه عمل می‌کند؟

استامینوفن (Acetaminophen) که با نام پاراستامول (Paracetamol) نیز شناخته می‌شود، دارویی با خاصیت ضدتب و ضد درد است. این دارو در گروه داروهای مسکن غیرمخدر قرار می‌گیرد و برای کاهش دردهای خفیف تا متوسط و پایین آوردن تب استفاده می‌شود.

استامینوفن عمدتاً از طریق اثرگذاری بر سیستم عصبی مرکزی، در پردازش درد و تنظیم دمای بدن نقش دارد. این دارو با تأثیر بر مرکز تنظیم دما در هیپوتالاموس مغز، به کاهش تب کمک می‌کند.

برخلاف داروهایی مانند ایبوپروفن، استامینوفن خاصیت ضدالتهابی قابل‌توجهی ندارد؛ به همین دلیل بیشتر برای کاهش درد و تب استفاده می‌شود.

موارد مصرف استامینوفن در کودکان

استامینوفن در شرایط مختلفی برای کاهش درد و تب کودکان تجویز می‌شود. مهم‌ترین موارد مصرف آن عبارت‌اند از:

کاهش تب کودکان

استامینوفن برای کاهش ناراحتی ناشی از تب در کودکان استفاده می‌شود. تب معمولاً در اثر عفونت‌های ویروسی یا باکتریایی ایجاد می‌شود و بخشی از پاسخ طبیعی سیستم ایمنی بدن است.

استامینوفن می‌تواند به بهتر شدن حال کودک و کاهش ناراحتی او کمک کند؛ اما علت اصلی تب را درمان نمی‌کند.

نکته مهم این است که هدف از مصرف داروی تب‌بر، صرفاً پایین آوردن عدد تب نیست، بلکه باید به وضعیت عمومی و میزان ناراحتی کودک توجه کرد.

تسکین دردهای خفیف تا متوسط

استامینوفن ممکن است برای تسکین دردهای زیر در کودکان استفاده شود:

• سردرد و دردهای ناشی از بیماری‌های ویروسی

• دندان‌درد و دردهای مرتبط با رویش دندان

• دردهای عضلانی

• دردهای خفیف پس از واکسیناسیون

• دردهای خفیف پس از برخی اقدامات پزشکی

مقدار و مدت مصرف دارو باید متناسب با شرایط کودک باشد.

اشکال دارویی استامینوفن

استامینوفن در شکل‌های دارویی مختلفی تولید می‌شود. انتخاب شکل مناسب به سن کودک، توانایی بلع و شرایط جسمی او بستگی دارد.

شربت و سوسپانسیون استامینوفن

شربت یا سوسپانسیون استامینوفن یکی از رایج‌ترین شکل‌های دارویی این ماده برای کودکان است. این فرآورده معمولاً با غلظت‌های متفاوتی مانند ۱۲۰ میلی‌گرم در ۵ میلی‌لیتر یا ۲۵۰ میلی‌گرم در ۵ میلی‌لیتر عرضه می‌شود.

پیش از مصرف باید غلظت دارو بررسی شود؛ زیرا مقدار مصرف یک شربت با غلظت ۱۲۰ میلی‌گرم در ۵ میلی‌لیتر با شربت ۲۵۰ میلی‌گرم در ۵ میلی‌لیتر یکسان نیست.

شیاف استامینوفن

شیاف استامینوفن ممکن است برای کودکانی که به دلیل استفراغ یا شرایط دیگر قادر به مصرف داروی خوراکی نیستند، استفاده شود.

مقدار مصرف شیاف نیز باید بر اساس وزن کودک و دستور پزشک تعیین شود. استفاده هم‌زمان از شیاف و شربت استامینوفن می‌تواند باعث دریافت بیش‌ازحد دارو شود.

قرص استامینوفن

قرص استامینوفن بیشتر برای کودکان بزرگ‌تر و نوجوانانی استفاده می‌شود که توانایی بلع قرص را دارند. انتخاب مقدار مناسب باید بر اساس سن، وزن و نوع فرآورده انجام شود.

دوز استامینوفن در کودکان چقدر است؟

مقدار مصرف استامینوفن در کودکان معمولاً بر اساس وزن بدن محاسبه می‌شود، نه فقط سن.

دوز معمول خوراکی استامینوفن در کودکان حدود ۱۰ تا ۱۵ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در هر نوبت است.

فاصله مصرف معمولاً ۴ تا ۶ ساعت است؛ اما تعداد مجاز نوبت‌ها و حداکثر مقدار مصرف روزانه باید مطابق بروشور فرآورده و دستور پزشک تعیین شود.

برای جلوگیری از خطا، نباید دوز مصرفی را صرفاً با استفاده از سن کودک یا مقدار شربت مصرفی کودکان دیگر تعیین کرد.

نکات مهم درباره دوز استامینوفن:

• مقدار دارو را بر اساس وزن کودک محاسبه کنید.

• غلظت شربت را پیش از هر بار مصرف بررسی کنید.

• برای اندازه‌گیری از سرنگ مدرج دارویی استفاده کنید.

• فاصله زمانی بین نوبت‌ها را رعایت کنید.

• از مصرف هم‌زمان چند داروی حاوی استامینوفن خودداری کنید.

• در صورت نیاز به مصرف دارو برای بیش از سه روز، با پزشک مشورت کنید.

هشدار درباره نوزادان: برای نوزادان زیر دو ماه، استامینوفن نباید بدون دستور پزشک مصرف شود. همچنین تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بیشتر در نوزاد زیر سه ماه نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

عوارض جانبی استامینوفن در کودکان

استامینوفن در صورت مصرف صحیح معمولاً تحمل‌پذیری خوبی دارد؛ اما مانند سایر داروها ممکن است در بعضی کودکان عوارض جانبی ایجاد کند.

عوارض خفیف

برخی عوارض احتمالی عبارت‌اند از:

• تهوع

• ناراحتی یا درد شکمی

• بثورات پوستی

• واکنش‌های حساسیتی

این عوارض در همه کودکان اتفاق نمی‌افتند و برخی واکنش‌ها ممکن است نادر باشند.

عوارض جدی ناشی از مصرف بیش‌ازحد

مهم‌ترین خطر مصرف بیش‌ازحد استامینوفن، آسیب کبدی است. در صورت دریافت مقدار زیاد دارو، ممکن است کبد نتواند مواد حاصل از تجزیه آن را به‌درستی خنثی کند.

مسمومیت با استامینوفن ممکن است در ابتدا علائم مشخصی نداشته باشد؛ بنابراین نباید منتظر بروز نشانه‌های مسمومیت ماند.

در صورت مصرف بیش‌ازحد یا اشتباه در مقدار دارو، حتی اگر کودک حال عمومی خوبی دارد، باید فوراً به مرکز درمانی مراجعه کرد.

مسمومیت با استامینوفن در کودکان

مسمومیت با استامینوفن یکی از خطرات مهم مصرف نادرست دارو در کودکان است. این اتفاق ممکن است در اثر مصرف دوز بیش‌ازحد، تکرار زودهنگام نوبت‌ها یا استفاده هم‌زمان از چند داروی حاوی استامینوفن رخ دهد.

علائم مسمومیت با استامینوفن

علائم اولیه ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• تهوع و استفراغ

• درد شکم

• بی‌اشتهایی

• تعریق و بی‌حالی

در موارد شدیدتر، آسیب کبدی ممکن است باعث زردی پوست و چشم، اختلالات انعقادی، کاهش هوشیاری و نارسایی کبد شود.

در صورت مصرف بیش‌ازحد استامینوفن چه کنیم؟

اگر کودک مقدار بیشتری از دوز تجویزشده مصرف کرده است:

1. منتظر بروز علائم مسمومیت نمانید.

2. فوراً با اورژانس یا مرکز مسمومیت‌ها تماس بگیرید.

3. بسته‌بندی دارو و مقدار احتمالی مصرف‌شده را همراه داشته باشید.

4. بدون دستور پزشک، کودک را وادار به استفراغ نکنید.

5. از دادن دوز بعدی دارو خودداری کنید تا وضعیت توسط متخصص بررسی شود.

درمان مسمومیت ممکن است شامل استفاده از داروی پادزهر N-استیل‌سیستئین (NAC) باشد. اثربخشی این درمان به شروع به‌موقع آن وابسته است.

تداخلات دارویی استامینوفن

مصرف هم‌زمان استامینوفن با بعضی داروها ممکن است خطر عوارض را افزایش دهد یا بر نحوه اثرگذاری دارو تأثیر بگذارد.

مهم‌ترین مواردی که باید به آن‌ها توجه کرد عبارت‌اند از:

داروهای سرماخوردگی: برخی داروهای ترکیبی سرماخوردگی حاوی استامینوفن هستند. مصرف هم‌زمان آن‌ها با شربت یا قرص استامینوفن می‌تواند باعث دریافت بیش‌ازحد دارو شود.

داروهای ضدتشنج: برخی داروهای ضدتشنج ممکن است بر متابولیسم استامینوفن در کبد تأثیر بگذارند.

وارفارین: مصرف مکرر استامینوفن ممکن است اثر ضدانعقادی وارفارین را افزایش دهد و احتمال خونریزی را بیشتر کند.

برخی داروهای دیگر: در صورت مصرف طولانی‌مدت یا وجود بیماری‌های زمینه‌ای، پزشک باید از تمام داروهای مصرفی کودک اطلاع داشته باشد.

چه کودکانی باید با احتیاط استامینوفن مصرف کنند؟

اگرچه استامینوفن در دوز مناسب برای بسیاری از کودکان قابل استفاده است، در بعضی شرایط باید پیش از مصرف با پزشک مشورت کرد.

این شرایط شامل موارد زیر است:

• بیماری‌های کبدی

• سابقه حساسیت به استامینوفن

• سوءتغذیه شدید

• مصرف هم‌زمان داروهای حاوی استامینوفن

• مصرف داروهای مؤثر بر عملکرد کبد

در این شرایط ممکن است پزشک مقدار مصرف یا فاصله زمانی بین نوبت‌ها را تغییر دهد.

اشتباهات رایج والدین هنگام مصرف استامینوفن

بعضی از اشتباهات در مصرف داروهای کودکان می‌توانند خطر مسمومیت را افزایش دهند.

۱. استفاده از قاشق معمولی: قاشق‌های خانگی اندازه یکسانی ندارند و ممکن است مقدار اشتباهی از دارو به کودک داده شود.

۲. توجه نکردن به غلظت شربت: دو شربت با حجم یکسان ممکن است مقدار متفاوتی استامینوفن داشته باشند.

۳. تکرار زودهنگام دوز: اگر تب کودک سریع پایین نیاید، نباید فاصله بین نوبت‌های مصرف را خودسرانه کاهش داد.

۴. مصرف هم‌زمان چند داروی حاوی استامینوفن: بعضی از داروهای سرماخوردگی نیز این ماده را دارند و مصرف هم‌زمان آن‌ها خطر مسمومیت را افزایش می‌دهد.

۵. مصرف دارو فقط برای پایین آوردن عدد تب: اگر کودک تب دارد اما حال عمومی خوبی دارد، لزوماً به داروی تب‌بر نیاز ندارد.

تفاوت استامینوفن و ایبوپروفن در کودکان

استامینوفن و ایبوپروفن هر دو برای کاهش تب و تسکین درد کودکان استفاده می‌شوند، اما از نظر مکانیسم اثر و موارد احتیاط تفاوت‌هایی دارند.

استامینوفن بیشتر اثر ضدتب و ضد درد دارد و خاصیت ضدالتهابی قابل‌توجهی ندارد. در مقابل، ایبوپروفن علاوه بر کاهش تب و درد، به کاهش التهاب نیز کمک می‌کند.

انتخاب بین این دو دارو به سن کودک، وزن، وضعیت آب بدن، بیماری‌های زمینه‌ای و شرایط بالینی بستگی دارد.

در کودکان دچار کم‌آبی، استفراغ و اسهال، مصرف ایبوپروفن ممکن است خطر آسیب کلیوی را افزایش دهد.

برای آشنایی بیشتر با تفاوت این دو دارو و شرایط انتخاب آن‌ها، مقاله تفاوت استامینوفن و ایبوپروفن برای تب کودکان را مطالعه کنید.

پرسش‌های متداول درباره استامینوفن کودکان

آیا استامینوفن برای تب کودکان مناسب است؟

بله، استامینوفن یکی از داروهای رایج برای کاهش تب و ناراحتی ناشی از آن در کودکان است. مقدار مصرف باید متناسب با وزن کودک و دستورالعمل فرآورده باشد.

استامینوفن هر چند ساعت یک‌بار به کودک داده می‌شود؟

فاصله معمول مصرف استامینوفن خوراکی در کودکان ۴ تا ۶ ساعت است؛ اما تعداد نوبت‌های مجاز در شبانه‌روز باید طبق بروشور دارو و دستور پزشک رعایت شود.

آیا استامینوفن برای نوزادان هم قابل استفاده است؟

مصرف استامینوفن در نوزادان به سن، وزن و شرایط بالینی بستگی دارد. برای نوزادان زیر دو ماه نباید بدون تجویز پزشک از این دارو استفاده کرد. تب ۳۸ درجه یا بیشتر در نوزاد زیر سه ماه نیز نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

آیا می‌توان شربت و شیاف استامینوفن را هم‌زمان استفاده کرد؟

خیر، هر دو حاوی یک ماده مؤثره هستند و مصرف هم‌زمان آن‌ها می‌تواند باعث دریافت بیش‌ازحد استامینوفن شود. تغییر شکل دارویی نیز باید با محاسبه مقدار کل مصرف‌شده انجام شود.

آیا استامینوفن باعث آسیب کبدی می‌شود؟

مصرف استامینوفن در مقدار توصیه‌شده معمولاً ایمن است؛ اما مصرف بیش‌ازحد آن می‌تواند باعث آسیب شدید کبدی و حتی نارسایی کبد شود.

اگر کودک بعد از مصرف استامینوفن استفراغ کرد، باید دوباره دارو بدهیم؟

بدون دانستن زمان استفراغ، مقدار داروی مصرف‌شده و شرایط کودک نمی‌توان دوز را تکرار کرد. تکرار خودسرانه ممکن است باعث دریافت بیش‌ازحد دارو شود. در این شرایط با پزشک یا داروساز مشورت کنید.

جمع‌بندی

استامینوفن یکی از داروهای پرکاربرد برای کاهش تب و تسکین درد در کودکان است. این دارو در صورت مصرف صحیح معمولاً ایمن و مؤثر است؛ اما مقدار مصرف آن باید بر اساس وزن کودک، غلظت فرآورده و دستورالعمل پزشکی تعیین شود.

مهم‌ترین نکته در مصرف استامینوفن، جلوگیری از دریافت بیش‌ازحد دارو است. والدین باید به فاصله بین نوبت‌ها، غلظت شربت و وجود استامینوفن در سایر داروهای مصرفی کودک توجه کنند. در صورت مصرف اشتباه یا بیش‌ازحد، حتی بدون وجود علائم ظاهری، مراجعه فوری برای ارزیابی پزشکی ضروری است.

بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت

تخصص: فوق‌تخصص نوزادان

تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۳ آبان ۱۴۰۵ (۴ نوامبر ۲۰۲۶)

منابع علمی

1. NHS. Paracetamol for children. https://www.nhs.uk/medicines/paracetamol-for-children/

2. American Academy of Pediatrics. Acetaminophen Dosing Tables for Fever and Pain in Children. https://www.healthychildren.org/English/safety-prevention/at-home/medication-safety/Pages/Acetaminophen-for-Fever-and-Pain.aspx

3. FDA. Acetaminophen: Safe Use and Medication Safety. https://www.fda.gov/drugs/safe-use-over-counter-pain-relievers-and-fever-reducers/acetaminophen

4. Medicines for Children. Paracetamol for mild-to-moderate pain. https://www.medicinesforchildren.org.uk/medicines/paracetamol/

5. NICE. Fever in under 5s: assessment and initial management. https://www.nice.org.uk/guidance/ng143